Сўнгги йилларда блокчейн ва Web3 атрофида шу қадар кўп шовқин пайдо бўлдики, технологиянинг ҳақиқий моҳиятини ундан ортиб кетган ваъдалардан ажратиб олиш қийинлашди. Кўпчилик блокчейнни фақат криптовалюта билан боғлайди, бироқ технологиянинг ўзи пул тизимидан анча кенгроқ тушунча ҳисобланади. Ушбу мақолада биз тўлов ёки инвестиция мавзусига кирмаймиз, балки блокчейн қандай ишлашини, Web3 нима эканлигини ва бу технологиялар реал дунёда қаерда фойда беришини имкон қадар холис таҳлил қиламиз.
Мақола дастурчилар ва бизнес эгалари учун мўлжалланган, шу сабабли биз мураккаб математик тафсилотларга эмас, балки тушунчаларнинг амалий маъносига эътибор қаратамиз. Мақсад шундан иборатки, сиз ушбу матнни ўқиб бўлгач, блокчейн технологиясини ортиқча ҳаяжонсиз ва асоссиз танқидсиз баҳолай оласиз.
Блокчейн аслида нима
Блокчейн ўзининг энг содда кўринишида бу маълумотларни сақловчи махсус тузилган реестр, яъни дафтардир. Оддий маълумотлар базасидан фарқли равишда, бу реестр битта серверда эмас, балки минглаб компютерларда бир вақтнинг ўзида нусхаланиб туради ва шу сабабли марказлашмаган деб аталади. Ҳеч бир ташкилот ёки шахс ушбу реестрнинг ягона эгаси бўлмайди, қарор эса тармоқдаги иштирокчилар келишуви орқали қабул қилинади. Айнан шу хусусият блокчейнни анъанавий банк ёки давлат маълумотлар базасидан тубдан ажратиб туради.
Блокчейннинг иккинчи муҳим хусусияти унинг ўзгартириб бўлмаслигидир. Реестрга ёзилган маълумотни кейинчалик бекорга чиқариб ташлаш ёки сездирмасдан таҳрирлаш деярли имконсиз, чунки ҳар бир янги ёзув олдингиси билан криптографик тарзда боғланган. Агар кимдир эски ёзувни ўзгартиришга уринса, ундан кейинги барча блоклар бузилиб қолади ва тармоқ буни дарҳол аниқлайди. Шу тариқа блокчейн ишончли, лекин ҳеч кимга ишонишни талаб қилмайдиган тизим яратади, бу эса унинг энг катта фалсафий ғоясидир.
Блок, хеш ва консенсус қандай ишлайди
Номидан кўриниб турганидек, блокчейн блоклардан иборат занжирдир. Ҳар бир блок ўз ичида маълум миқдордаги транзаксияларни, яъни амалга оширилган операцияларни сақлайди. Блок тўлганидан кейин у махсус математик амал ёрдамида хеш деб аталадиган ноёб рақамли бармоқ изига айлантирилади. Хеш бу маълумотнинг ўзига хос қисқартирилган тасвири бўлиб, агар блокдаги биронта белги ўзгарса, хеш бутунлай бошқача бўлиб қолади.
Ҳар бир янги блок ўзидан олдинги блокнинг хешини ичига олади ва шу йўл билан блоклар узлуксиз занжирга уланади. Айнан шу боғланиш реестрни ўзгартириб бўлмайдиган қилади, чунки битта блокни сохталаштириш бутун занжирни қайта ҳисоблашни талаб қилади. Блокларнинг ҳақиқийлигини ва уларнинг тўғри тартибда қўшилишини тасдиқлаш учун консенсус механизми ишлатилади. Консенсус бу тармоқ иштирокчилари қайси блок ҳақиқий эканлиги ҳақида келишувга келадиган қоидалар тўпламидир.
Энг машҳур икки консенсус усули ишни исботлаш ва улушни исботлаш деб аталади. Биринчисида компютерлар мураккаб математик масалаларни ечиб, янги блок қўшиш ҳуқуқини қўлга киритади, бу эса катта ҳисоблаш қуввати ва энергия талаб қилади. Иккинчисида эса иштирокчилар ўз маблағларини гаровга қўйиш орқали блок тасдиқлаш ҳуқуқини олади, бу усул анча кам энергия сарфлайди ва сўнгги йилларда тобора оммалашмоқда.
Web1, Web2 ва Web3 ўртасидаги фарқ
Web3 тушунчасини тўлиқ англаш учун интернет ривожланишининг учта босқичини солиштириб кўриш фойдали. Web1 даври тахминан тўқсонинчи йиллардан икки мингйиллик бошигача давом этган ва у асосан статик саҳифалардан иборат эди. Ўша пайтда фойдаланувчилар фақат маълумотни ўқий олар эди, мазмун яратиш эса жуда кам одамнинг қўлида эди ва интернет кўпроқ рақамли кутубхонага ўхшарди.
Web2 даври ижтимоий тармоқлар, блоглар ва интерактив платформалар билан бошланди, бунда ҳар бир фойдаланувчи мазмун яратувчига айланди. Бироқ бу қулайлик бир нархга тушди, чунки барча маълумотлар йирик корпорацияларнинг серверларида тўпланиб қолди. Айнан шу ерда Web3 ғояси пайдо бўлади, у фойдаланувчиларга ўз маълумотлари ва рақамли мулки устидан назоратни қайтариб беришни мақсад қилади. Web3 нинг асосий ғояси шундаки, интернет марказлашган платформаларга эмас, балки тақсимланган тармоққа таяниши керак.
Web3 нинг асосий тушунчалари
Web3 экотизимини тушуниш учун бир нечта калит атамаларни билиш зарур. Марказлашмаган илова, яъни dApp одатдаги иловага ўхшайди, лекин унинг орқа томони битта серверда эмас, балки блокчейнда ишлайди. Ҳамён эса фойдаланувчининг рақамли шахсини ва активларини сақлайдиган дастур бўлиб, у парол ўрнига криптографик калитлардан фойдаланади ва шу орқали фойдаланувчи тармоққа уланади.
Смарт контракт Web3 нинг энг кучли воситаларидан бири ҳисобланади ва у блокчейнда сақланадиган, ўзини ўзи бажарадиган дастурий код сифатида ишлайди. Бундай контракт маълум шартлар бажарилганда автоматик равишда ишга тушади ва воситачисиз ҳаракатни амалга оширади, масалан маблағни бир тарафдан иккинчисига ўтказади. Токен эса блокчейнда яратилган рақамли бирлик бўлиб, у бирор қийматни, ҳуқуқни ёки эгаликни ифодалаши мумкин. Қуйидаги рўйхат бу тушунчаларни қисқача жамлайди:
- dApp — марказлашмаган тармоқда ишлайдиган, битта эгасига боғлиқ бўлмаган илова.
- Ҳамён — криптографик калитлар орқали шахсни ва активларни бошқарадиган дастур.
- Смарт контракт — шартлар бажарилганда ўзини автоматик ижро этадиган код.
- Токен — қиймат, овоз бериш ҳуқуқи ёки рақамли эгаликни ифодаловчи бирлик.
Реал қўлланиш соҳалари
Блокчейн технологияси назарий ғоядан анча нарида бўлиб, бугун бир қанча соҳада амалий қўлланилмоқда. Молия соҳасида марказлашмаган молия, яъни DeFi анъанавий банк хизматларини воситачисиз тақдим этишга ҳаракат қилади, бунда кредитлаш ёки алмаштириш смарт контрактлар ёрдамида амалга оширилади. Эгалик соҳасида ноёб рақамли токенлар, яъни NFT рақамли санъат асари ёки коллекцион буюмнинг ким томонидан эгалик қилинишини исботлаш имконини беради.
Идентификация йўналишида блокчейн фойдаланувчига ўз шахсий маълумотларини битта корпорацияга топширмасдан бошқариш имконини беради, бу эса рақамли идентификациянинг янги моделини яратади. Таъминот занжирида эса технология маҳсулотнинг ишлаб чиқарилгандан истеъмолчига етиб боргунича бўлган бутун йўлини шаффоф тарзда кузатишга ёрдам беради. Бундай шаффофлик сохта маҳсулотларга қарши курашда ва сифат назоратида сезиларли фойда келтириши мумкин.
Кучли томонлари ва асосли танқид
Блокчейннинг энг катта афзалликлари шаффофлик ва ишончсиз тизим тамойили ҳисобланади. Тармоқдаги ҳар бир транзаксия очиқ тарзда қайд этилади, шу сабабли ҳар ким уни текшириши мумкин, бу эса фирибгарликни қийинлаштиради. Ишончсиз тизим дегани шуки, тарафлар бир-бирига шахсан ишониши шарт эмас, чунки тизимнинг ўзи қоидаларнинг бажарилишини математик йўл билан кафолатлайди.
Шунга қарамай, технологияга нисбатан жиддий ва асосли танқидлар ҳам мавжуд, уларни эътибордан четда қолдириб бўлмайди. Кўпгина блокчейн тармоқлари анъанавий тизимларга нисбатан секинроқ ишлайди ва бир вақтнинг ўзида кўп сонли операцияларни қайта ишлашда қийналади. Ишни исботлаш усулига асосланган тармоқлар катта миқдорда электр энергиясини истеъмол қилади, бу эса атроф-муҳитга таъсири бўйича ташвиш уйғотади. Бундан ташқари, технологиянинг мураккаблиги оддий фойдаланувчи учун жиддий тўсиқ бўлиб қолмоқда, атрофдаги ортиқча шов-шув эса реал имкониятларни сохта ваъдалардан ажратишни қийинлаштиради.
Технологиянинг келажаги
Блокчейн ва Web3 ҳозирча ривожланишнинг эрта босқичида турибди ва уларнинг келажаги кўп жиҳатдан техник муаммоларнинг ечилишига боғлиқ. Тезлик ва энергия истеъмоли бўйича муаммоларни ҳал қилиш учун янги консенсус механизмлари ва қатламли ечимлар ишлаб чиқилмоқда, бу эса тармоқларни анча самаралироқ қилади. Агар ушбу тўсиқлар бартараф этилса, технология кенг миқёсда жорий этилиши учун реал имкониятга эга бўлади.
Бизнес ва дастурчилар учун энг тўғри ёндашув бу технологиянинг кучли ва заиф томонларини холис баҳолашдир. Блокчейн ҳар бир муаммонинг ечими эмас, аммо ишонч, шаффофлик ва марказлашмаганлик ҳақиқатан ҳам муҳим бўлган соҳаларда у қимматли восита бўлиши мумкин. Технологияни ортиқча ҳаяжонсиз ва асоссиз инкорсиз ўрганиш келажакда ундан тўғри фойдаланиш имконини беради.