Ko'pchilik sayt egalari hostingni tanlayotganda narx, tezlik va boshqaruv paneli qulayligiga qaraydi, ammo serverning jismonan qaysi davlatda turgani haqida kamdan-kam o'ylaydi. Agar saytingiz mijozlarning ismi, telefon raqami, manzili yoki pasport ma'lumotlarini qabul qilsa, bu savol texnik emas, balki huquqiy masalaga aylanadi. O'zbekistonda fuqarolarning shaxsga doir ma'lumotlarini mamlakat hududidagi serverlarda saqlash talabi bir necha yildan beri amal qilmoqda. Ushbu maqolada talabning mazmuni, u kimlarga taalluqli ekani va saytingizni qanday tekshirish mumkinligini tushuntirib beramiz.
Qonun aynan nimani talab qiladi
Asosiy hujjat 2019-yil 2-iyulda qabul qilingan O'zbekiston Respublikasining "Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida"gi O'RQ-547-son Qonunidir. 2021-yil yanvarida qabul qilingan O'RQ-666-son qonun bilan unga muhim qo'shimcha kiritildi. Unga ko'ra, O'zbekiston fuqarolarining shaxsga doir ma'lumotlarini axborot texnologiyalari, jumladan internet orqali qayta ishlaydigan egalar va operatorlar bu ma'lumotlarni yig'ish, tizimlashtirish va saqlashni O'zbekiston hududida jismonan joylashgan texnik vositalarda amalga oshirishi shart. Bundan tashqari, bunday ma'lumotlar bazalari shaxsga doir ma'lumotlar bazalarining davlat reyestrida ro'yxatdan o'tgan bo'lishi kerak. Ushbu norma 2021-yil aprelidan kuchga kirgan.
Talabning bajarilishini nazorat qilish vakolati Davlat personallashtirish markaziga yuklangan. Shuni yodda tutish kerakki, qonun faqat yirik kompaniyalar yoki davlat idoralari uchun emas. Fuqarolarning ma'lumotlarini internet orqali yig'adigan har qanday tashkilot, kichik onlayn do'kon ham, xususiy klinika ham shu toifaga kiradi.
Qaysi saytlar shaxsiy ma'lumot saqlaydi
Ko'pincha egalar o'z saytida shaxsiy ma'lumot yo'q deb hisoblaydi, chunki u yerda pasport skanerlari yoki tibbiy kartalar saqlanmaydi. Aslida odamni aniqlashga imkon beradigan har qanday ma'lumot, masalan ism-familiya bilan birga telefon raqami, shaxsga doir ma'lumot hisoblanadi. Buyurtma formasi, qayta qo'ng'iroq so'rovi, ro'yxatdan o'tish sahifasi yoki yangiliklarga obuna formasi ham shunday ma'lumotlarni to'playdi.
Onlayn do'konlar xaridorlarning ismi, telefoni va yetkazib berish manzilini saqlaydi. Klinikalar bemorlarning qabulga yozilishi va ba'zan tashxis ma'lumotlarini, o'quv markazlari va maktablar o'quvchilar hamda ota-onalar ro'yxatini yuritadi. CRM tizimlari esa bularning barchasini bir joyga yig'adi va ko'pincha qo'ng'iroqlar tarixi hamda yozishmalarni ham saqlaydi. Agar formada pasport seriyasi yoki JShShIR so'ralsa, ma'lumotlarning sezgirligi yanada oshadi va himoyaga jiddiyroq yondashish talab qilinadi.
Toshkentdagi onlayn do'kon misolida
Tasavvur qiling, Toshkentda maishiy texnika sotadigan kichik onlayn do'kon bor. Sayt WordPress va WooCommerce asosida ishlaydi, xaridor buyurtma berganda ismi, telefon raqami va manzilini kiritadi. Do'kon egasi bir necha yil oldin arzonligi uchun xorijdagi hostingni tanlagan, ma'lumotlar bazasi ham o'sha serverda turadi. Bundan tashqari, buyurtmalar avtomatik ravishda chet eldagi bulutli CRM xizmatiga yuboriladi, zaxira nusxalar esa xorijiy bulutli omborga saqlanadi.
Bu holatda O'zbekiston fuqarolarining ma'lumotlari kamida uch joyda, ya'ni xorijiy serverda, xorijiy CRM'da va xorijiy zaxira omborida yotibdi. Saytni mahalliy hostingga ko'chirishning o'zi muammoni to'liq hal qilmaydi, chunki CRM va zaxira nusxalar ham ma'lumot oqimining bir qismi hisoblanadi. To'g'ri yondashuv butun zanjirni ko'rib chiqishdan boshlanadi: ma'lumot qayerda yig'iladi, qayerga uzatiladi va qayerda saqlanadi. Shundan keyingina qaysi qismni ko'chirish kerakligi aniq bo'ladi.
Saytingizni tekshirish uchun savollar
Quyidagi ro'yxat sizga o'z holatingizni baholashda yordam beradi. Har bir bandga javob topish uchun hosting provayderingiz va dasturchingiz bilan gaplashish kerak bo'lishi mumkin.
- Sayt va ma'lumotlar bazasi jismonan qayerda joylashgan? Hosting kompaniyasining ro'yxatdan o'tgan joyi emas, aynan server turgan ma'lumotlar markazining manzili muhim.
- Zaxira nusxalar qayerda saqlanadi? Ko'p panellar zaxirani avtomatik ravishda tashqi bulutga yuboradi, bu esa ma'lumotlar nusxasini chet elga olib chiqadi.
- Qaysi uchinchi tomon xizmatlari ishlatiladi? Forma konstruktorlari, CRM, analitika va chat vidjetlari foydalanuvchi ma'lumotlarini o'z serverlariga yuborishi mumkin.
- Maxfiylik siyosati sahifasi bormi? Unda qanday ma'lumot, qaysi maqsadda va qancha muddat saqlanishi tushunarli tilda yozilishi kerak.
- Formada rozilik belgisi bormi? Foydalanuvchi ma'lumotlarini qayta ishlashga ongli ravishda rozilik berishi lozim.
- Kimlar ma'lumotlarga kira oladi? Administrator hisoblari, kuchli parollar va xodimlar huquqlarining cheklanishi tekshirilishi kerak.
- Baza davlat reyestrida ro'yxatdan o'tganmi? Bu qonundagi alohida talab bo'lib, uni e'tibordan chetda qoldirmaslik kerak.
Mahalliy hostingning amaliy afzalliklari
Serverning O'zbekistonda joylashishi faqat qonun talabini bajarish uchun emas, balki texnik jihatdan ham foydali. Mahalliy ma'lumotlar markazidagi saytlar odatda Tas-IX tarmog'iga ulangan bo'ladi, shuning uchun O'zbekistondagi foydalanuvchilar uchun sahifalar ancha tez ochiladi. Bu ayniqsa mobil internetdan foydalanadigan xaridorlar uchun sezilarli, chunki har bir soniya kutish buyurtmadan voz kechish ehtimolini oshiradi.
sayt.uz hosting serverlari O'zbekistonda joylashgan, shuning uchun sayt fayllari va ma'lumotlar bazasi mamlakat hududida saqlanadi. Har bir saytga bepul va avtomatik yangilanadigan SSL sertifikat beriladi, bu esa forma orqali yuborilayotgan ma'lumotlarni shifrlash uchun zarur. Katta loyihalar uchun VPS ham mavjud, unda ma'lumotlar bazasi va zaxira nusxalarni o'zingiz to'liq nazorat qilasiz.
Qonunga muvofiqlik faqat server bilan tugamaydi
Mahalliy hosting talabning muhim qismini qoplaydi, lekin to'liq muvofiqlik uchun hujjatlar, rozilik tartibi, ma'lumotlarga kirish nazorati va reyestrdagi ro'yxat ham kerak. Har bir biznesning holati turlicha bo'lgani uchun aniq majburiyatlaringizni shaxsiy ma'lumotlar sohasini biladigan yurist bilan aniqlashtirish tavsiya etiladi. Ammo serverni O'zbekistonda saqlash va ma'lumotlar oqimini tartibga solish bugunoq boshlash mumkin bo'lgan amaliy qadamdir.