Кўпчилик сайт эгалари хостинг танлаётганда нарх, тезлик ва бошқарув панелининг қулайлигига қарайди, аммо сервер жисмонан қайси давлатда тургани ҳақида камдан-кам ўйлайди. Агар сайтингиз мижозларнинг исми, телефон рақами, манзили ёки паспорт маълумотларини қабул қилса, бу савол техник эмас, балки ҳуқуқий масалага айланади. Ўзбекистонда фуқароларнинг шахсга доир маълумотларини мамлакат ҳудудидаги серверларда сақлаш талаби бир неча йилдан бери амал қилмоқда. Ушбу мақолада талабнинг мазмуни, у кимларга тааллуқли экани ва сайтингизни қандай текшириш мумкинлигини тушунтириб берамиз.
Қонун айнан нимани талаб қилади
Асосий ҳужжат 2019 йил 2 июлда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги ЎРҚ-547-сон Қонунидир. 2021 йил январида қабул қилинган ЎРҚ-666-сон қонун билан унга муҳим қўшимча киритилди. Унга кўра, Ўзбекистон фуқароларининг шахсга доир маълумотларини ахборот технологиялари, жумладан интернет орқали қайта ишлайдиган эгалар ва операторлар бу маълумотларни йиғиш, тизимлаштириш ва сақлашни Ўзбекистон ҳудудида жисмонан жойлашган техник воситаларда амалга ошириши шарт. Бундан ташқари, бундай маълумотлар базалари шахсга доир маълумотлар базаларининг давлат реестрида рўйхатдан ўтган бўлиши керак. Ушбу норма 2021 йил апрелидан кучга кирган.
Талабнинг бажарилишини назорат қилиш ваколати Давлат персоналлаштириш марказига юклатилган. Шуни ёдда тутиш керакки, қонун фақат йирик компаниялар ёки давлат идоралари учун эмас. Фуқароларнинг маълумотларини интернет орқали йиғадиган ҳар қандай ташкилот, кичик онлайн дўкон ҳам, хусусий клиника ҳам шу тоифага киради.
Қайси сайтлар шахсий маълумот сақлайди
Кўпинча эгалар ўз сайтида шахсий маълумот йўқ деб ҳисоблайди, чунки у ерда паспорт сканерлари ёки тиббий карталар сақланмайди. Аслида одамни аниқлашга имкон берадиган ҳар қандай маълумот, масалан исм-фамилия билан бирга телефон рақами, шахсга доир маълумот ҳисобланади. Буюртма формаси, қайта қўнғироқ сўрови, рўйхатдан ўтиш саҳифаси ёки янгиликларга обуна формаси ҳам шундай маълумотларни тўплайди.
Онлайн дўконлар харидорларнинг исми, телефони ва етказиб бериш манзилини сақлайди. Клиникалар беморларнинг қабулга ёзилиши ва баъзан ташхис маълумотларини, ўқув марказлари ва мактаблар ўқувчилар ҳамда ота-оналар рўйхатини юритади. CRM тизимлари эса буларнинг барчасини бир жойга йиғади ва кўпинча қўнғироқлар тарихи ҳамда ёзишмаларни ҳам сақлайди. Агар формада паспорт серияси ёки ЖШШИР сўралса, маълумотларнинг сезгирлиги янада ошади ва ҳимояга жиддийроқ ёндашиш талаб қилинади.
Тошкентдаги онлайн дўкон мисолида
Тасаввур қилинг, Тошкентда маиший техника сотадиган кичик онлайн дўкон бор. Сайт WordPress ва WooCommerce асосида ишлайди, харидор буюртма берганда исми, телефон рақами ва манзилини киритади. Дўкон эгаси бир неча йил олдин арзонлиги учун хориждаги хостингни танлаган, маълумотлар базаси ҳам ўша серверда туради. Бундан ташқари, буюртмалар автоматик равишда чет элдаги булутли CRM хизматига юборилади, захира нусхалар эса хорижий булутли омборга сақланади.
Бу ҳолатда Ўзбекистон фуқароларининг маълумотлари камида уч жойда, яъни хорижий серверда, хорижий CRM'да ва хорижий захира омборида ётибди. Сайтни маҳаллий хостингга кўчиришнинг ўзи муаммони тўлиқ ҳал қилмайди, чунки CRM ва захира нусхалар ҳам маълумот оқимининг бир қисми ҳисобланади. Тўғри ёндашув бутун занжирни кўриб чиқишдан бошланади: маълумот қаерда йиғилади, қаерга узатилади ва қаерда сақланади. Шундан кейингина қайси қисмни кўчириш кераклиги аниқ бўлади.
Сайтингизни текшириш учун саволлар
Қуйидаги рўйхат сизга ўз ҳолатингизни баҳолашда ёрдам беради. Ҳар бир бандга жавоб топиш учун хостинг провайдерингиз ва дастурчингиз билан гаплашиш керак бўлиши мумкин.
- Сайт ва маълумотлар базаси жисмонан қаерда жойлашган? Хостинг компаниясининг рўйхатдан ўтган жойи эмас, айнан сервер турган маълумотлар марказининг манзили муҳим.
- Захира нусхалар қаерда сақланади? Кўп панеллар захирани автоматик равишда ташқи булутга юборади, бу эса маълумотлар нусхасини чет элга олиб чиқади.
- Қайси учинчи томон хизматлари ишлатилади? Форма конструкторлари, CRM, аналитика ва чат виджетлари фойдаланувчи маълумотларини ўз серверларига юбориши мумкин.
- Махфийлик сиёсати саҳифаси борми? Унда қандай маълумот, қайси мақсадда ва қанча муддат сақланиши тушунарли тилда ёзилиши керак.
- Формада розилик белгиси борми? Фойдаланувчи маълумотларини қайта ишлашга онгли равишда розилик бериши лозим.
- Кимлар маълумотларга кира олади? Администратор ҳисоблари, кучли пароллар ва ходимлар ҳуқуқларининг чекланиши текширилиши керак.
- База давлат реестрида рўйхатдан ўтганми? Бу қонундаги алоҳида талаб бўлиб, уни эътибордан четда қолдирмаслик керак.
Маҳаллий хостингнинг амалий афзалликлари
Сервернинг Ўзбекистонда жойлашиши фақат қонун талабини бажариш учун эмас, балки техник жиҳатдан ҳам фойдали. Маҳаллий маълумотлар марказидаги сайтлар одатда Tas-IX тармоғига уланган бўлади, шунинг учун Ўзбекистондаги фойдаланувчилар учун саҳифалар анча тез очилади. Бу айниқса мобил интернетдан фойдаланадиган харидорлар учун сезиларли, чунки ҳар бир сония кутиш буюртмадан воз кечиш эҳтимолини оширади.
sayt.uz хостинг серверлари Ўзбекистонда жойлашган, шунинг учун сайт файллари ва маълумотлар базаси мамлакат ҳудудида сақланади. Ҳар бир сайтга бепул ва автоматик янгиланадиган SSL сертификат берилади, бу эса форма орқали юборилаётган маълумотларни шифрлаш учун зарур. Катта лойиҳалар учун VPS ҳам мавжуд, унда маълумотлар базаси ва захира нусхаларни ўзингиз тўлиқ назорат қиласиз.
Қонунга мувофиқлик фақат сервер билан тугамайди
Маҳаллий хостинг талабнинг муҳим қисмини қоплайди, лекин тўлиқ мувофиқлик учун ҳужжатлар, розилик тартиби, маълумотларга кириш назорати ва реестрдаги рўйхат ҳам керак. Ҳар бир бизнеснинг ҳолати турлича бўлгани учун аниқ мажбуриятларингизни шахсий маълумотлар соҳасини биладиган юрист билан аниқлаштириш тавсия этилади. Аммо серверни Ўзбекистонда сақлаш ва маълумотлар оқимини тартибга солиш бугуноқ бошлаш мумкин бўлган амалий қадамдир.