Typosquatting deb boshqa birovning mashhur domeniga juda o'xshash, lekin bitta harfi xato yozilgan nomni ro'yxatdan o'tkazib, adashgan foydalanuvchilarni o'z saytiga olib ketishga aytiladi. Odam brauzerga shoshib manzil yozganda bitta harfni tushirib qoldirishi, ikkita harfni almashtirib yuborishi yoki klaviaturada yonma-yon turgan tugmani bosib yuborishi juda oddiy hol. Shunday xato bilan kelgan tashrifchi kimga tegishli ekanini bilmaydigan saytga tushadi va u yerda reklama, soxta login sahifasi yoki raqobatchining taklifini ko'rishi mumkin. Shuning uchun ko'p kompaniyalar o'z nomining eng xavfli xato variantlarini oldindan ro'yxatdan o'tkazib qo'yadi.
Xato domenlar qanday paydo bo'ladi
Typosquatting qilayotgan odamlar tasodifiy nom tanlamaydi, ular odamlar eng ko'p qiladigan xatolarni hisobga oladi. Eng keng tarqalgan holat bitta harfni tushirib qoldirish bo'lib, masalan misolshop.uz o'rniga misolshp.uz yoziladi. Ikkinchi holat ikki qo'shni harfning o'rni almashishi, uchinchisi esa harfni ikki marta yozib yuborishdir. Klaviaturada yonma-yon joylashgan tugmalar, masalan o va p yoki n va m, ham tez-tez almashib ketadi.
Alohida xavf tug'diradigan guruh boshqa domen zonalaridir. Agar kompaniya faqat .uz zonasidagi nomga ega bo'lsa, xuddi shu nomning .com yoki boshqa zonadagi varianti bo'sh qolishi mumkin. Odamlar ko'pincha odat bo'yicha .com deb yozib yuboradi va bu nom begona qo'lda bo'lsa, trafikning bir qismi o'sha tomonga ketadi. Chiziqcha bilan va chiziqchasiz yozilish, birlik va ko'plik shakllari ham shunday adashtiruvchi juftliklar hosil qiladi.
Bu nima uchun xavfli
Eng katta xavf fishing hujumlari bilan bog'liq. Firibgar xato yozilgan domenda asl saytning aynan nusxasini yaratadi va mijozlarga "buyurtmangizni tasdiqlang" mazmunidagi xat yoki SMS yuboradi. Odam havolani ko'rib, bitta harf farqini sezmaydi va login, parol yoki karta ma'lumotlarini kiritadi. Bu holatda zarar faqat mijozga emas, balki brendning obro'siga ham tegadi, chunki odamlar aldanganlikni sizning kompaniyangiz bilan bog'laydi.
Yana bir xavf elektron pochta bilan bog'liq. Agar xato domen begona odamda bo'lsa va u o'sha domen uchun pochta qabul qilishni yoqib qo'ysa, xodimlar yoki hamkorlar manzilni xato yozganda yuborgan xatlar unga tushib qoladi. Shartnomalar, hisob-fakturalar va ichki yozishmalar shu tariqa begona qo'lga o'tishi mumkin.
Qaysi variantlarni olish o'zini oqlaydi
Barcha mumkin bo'lgan xato variantlarni ro'yxatdan o'tkazish mumkin emas va bunga ehtiyoj ham yo'q. Hatto qisqa nom uchun ham o'nlab variant chiqadi, ularning har biri har yili uzaytirish to'lovini talab qiladi. Shuning uchun amaliy yondashuv xavfni baholash va faqat eng ehtimolli, eng zararli variantlarni himoya qilishdir. Tanlashda quyidagi mezonlar yordam beradi:
- asosiy nomingizning boshqa mashhur zonalardagi varianti, ayniqsa
.com; - nomda chiziqcha bo'lsa, chiziqchasiz shakli va aksincha;
- tez-tez uchraydigan bitta harf tushib qolgan yoki ikki marta yozilgan variant;
- nom ikki xil yozilishi mumkin bo'lsa, ikkinchi imlo shakli (masalan
xvah,ivay); - brend nomi va unga qo'shilgan "login", "pay" kabi so'zlar, agar mijozlaringiz onlayn to'lov qilsa.
Masalan, Toshkentdagi bir maishiy texnika do'koni texnomisol.uz domenida ishlaydi va Click, Payme orqali to'lov qabul qiladi. Bunday do'kon uchun texnomisol.com, tehnomisol.uz (chunki odamlar "x" o'rniga "h" yozishga moyil) va texno-misol.uz variantlarini olish mantiqli. Ammo texnomisoll.uz yoki tdxnomisol.uz kabi kamdan-kam uchraydigan xatolarni olish ko'pincha pulni behuda sarflash bo'ladi.
Kichik biznes uchun qancha himoya yetarli
Har bir kompaniya bir xil darajada xavf ostida emas. Bank, to'lov xizmati, onlayn do'kon yoki shaxsiy kabinetga ega xizmat uchun typosquatting jiddiy tahdid, chunki firibgarlarning maqsadi aynan login va to'lov ma'lumotlari. Kichik kafe, sartaroshxona yoki faqat ma'lumot beruvchi vizitka-sayt uchun esa ikki-uch asosiy variant ham yetarli bo'ladi.
Yaxshi qoida shunday: avval asosiy brend nomini kerakli zonalarda himoya qiling, keyin real hujum yoki trafik yo'qotish belgilari paydo bo'lsa, ro'yxatni kengaytiring. Agar kompaniya tez o'sayotgan bo'lsa yoki reklama kampaniyasi boshlanayotgan bo'lsa, himoyani oldindan kuchaytirish arzonroq tushadi, chunki brend taniqli bo'lgach, bo'sh variantlarni boshqalar ham ko'zlay boshlaydi.
Olingan xato domenlar bilan nima qilish kerak
Xato domenni shunchaki ro'yxatdan o'tkazib bo'sh qoldirish yetarli emas, uni asosiy saytga 301 yo'naltirish bilan ulash kerak. Shunda adashgan tashrifchi kerakli joyga tushadi, qidiruv tizimlari esa asosiy domenni bitta asl manba deb hisoblaydi. Nginx serverida bunday yo'naltirish quyidagicha yoziladi:
server {
listen 80;
listen 443 ssl;
server_name tehnomisol.uz www.tehnomisol.uz texnomisol.com www.texnomisol.com;
# ssl_certificate va ssl_certificate_key shu nomlar uchun alohida ko'rsatiladi
return 301 https://texnomisol.uz$request_uri;
}HTTPS orqali kelgan so'rovlar ham to'g'ri yo'naltirilishi uchun har bir xato domenga SSL sertifikat kerak, aks holda brauzer yo'naltirishdan oldin xavfsizlik ogohlantirishini ko'rsatadi. sayt.uz hostingida Let's Encrypt sertifikati bepul va avtomatik yangilanadi, shuning uchun qo'shimcha domenlarni ham himoyalangan holda yo'naltirish qiyin emas. Apache ishlatiladigan hostingda xuddi shu natijaga .htaccess fayli orqali erishiladi:
RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} !^texnomisol\.uz$ [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://texnomisol.uz/$1 [R=301,L]Pochta masalasini ham unutmang. Agar xato domen uchun pochta umuman ishlatilmasa, unga MX yozuvini qo'ymaslik va SPF yozuvida hech kimga xat yuborishga ruxsat bermaslik kerak. Bu firibgarlar sizning xato domeningiz nomidan xat yubora olmasligini ta'minlaydi:
tehnomisol.uz. IN TXT "v=spf1 -all"
_dmarc.tehnomisol.uz. IN TXT "v=DMARC1; p=reject"Begona xato domenlarni kuzatib borish
Hech qaysi kompaniya barcha variantlarni o'zi ololmaydi, shuning uchun qolganlarini kuzatib turish foydali. Vaqti-vaqti bilan nomingizning asosiy xato variantlarini WHOIS orqali tekshiring va ularning holati o'zgarganini qayd eting. Agar shubhali domen faol sayt yoki pochta bilan ishlay boshlasa, buni tezda bilish muhim. Buyruq qatorida bu tekshiruv oddiy:
whois tehnomisol.uz
dig +short A tehnomisol.uz
dig +short MX tehnomisol.uzAgar kimdir sizning brendingizga o'xshash domenda fishing sahifasi ochganini aniqlasangiz, avval dalillarni saqlang: sahifa skrinshotlari, sana va vaqt, mijozlardan kelgan shikoyatlar. Keyin hosting provayderiga va domen registratoriga suiiste'mol haqida murojaat qiling, mijozlaringizni esa rasmiy kanallar orqali ogohlantiring. Savdo belgisi ro'yxatdan o'tgan bo'lsa, huquqiy yo'l bilan domenni qaytarish imkoniyati ham bor, bunday holatda yurist bilan maslahatlashish to'g'ri bo'ladi.
Xodimlar va mijozlarni o'rgatish
Texnik choralar qanchalik yaxshi bo'lmasin, oxirgi himoya chizig'i baribir odamlar. Mijozlarga rasmiy sayt manzilini aniq ko'rsatib qo'ying, xatlarda va SMS xabarlarda doim bir xil domendan foydalaning va hech qachon parolni xat orqali so'ramasligingizni ochiq ayting. Xodimlarga esa hamkorlar va bank manzillarini yozganda diqqat qilishni, shubhali havolaga bosishdan oldin manzilni harfma-harf tekshirishni o'rgating. Bunday oddiy odatlar typosquatting hujumlarining ko'pini samarasiz qiladi va siz faqat haqiqatan muhim xato variantlarga pul sarflaysiz.