Köplab saytlar yillar davomida bir marta örnatilgan PHP versiyasida işlaşda davom etadi. Sayt oçiladi, buyurtmalar kelib turadi, şuning uçun egasi heç narsani özgartirişga ehtiyoj sezmaydi. Lekin PHP versiyasining ham yaşaş muddati bor va u tugagaç, ya'ni EOL (end of life) holatiga kelgaç, versiya xavfsizlik yamoqlarini olmay qöyadi. Bu maqolada eski versiyaning aniq xavflari nimada ekanini va saytni xavfsiz yangilaş rejasini qanday tuzişni körib çiqamiz.
PHP versiyalarining hayot tsikli qanday işlaydi
PHP jamoasi har yili, odatda noyabr oyida, yangi asosiy versiya çiqaradi. Har bir versiya avval faol qöllab-quvvatlaş davrida böladi: bu vaqtda oddiy xatolar ham, xavfsizlik zaifliklari ham tuzatiladi. Keyin faqat xavfsizlik tuzatişlari çiqadigan davr boşlanadi. 2024-yilda qabul qilingan qarorga köra, bu ikki davr birgalikda taxminan tört yil davom etadi va tugaş sanasi yil oxiriga, 31-dekabrga töğrilanadi.
Quyidagi jadval 2026-yil noyabr holatiga köra asosiy versiyalarning holatini körsatadi. Sanalar özgarişi mumkinligi sababli, qaror qabul qilişdan oldin PHP rasmiy saytidagi qöllab-quvvatlanadigan versiyalar sahifasini tekşirib köring.
| Versiya | Holat | Xavfsizlik tuzatişlari |
|---|---|---|
| 7.4 | Qöllab-quvvatlanmaydi | 2022-yil noyabrda tugagan |
| 8.0 | Qöllab-quvvatlanmaydi | 2023-yil noyabrda tugagan |
| 8.1 | Qöllab-quvvatlanmaydi | 2025-yil 31-dekabrda tugagan |
| 8.2 | Faqat xavfsizlik | 2026-yil 31-dekabrgaça |
| 8.3 | Faqat xavfsizlik | 2027-yil 31-dekabrgaça |
| 8.4 | Faol | 2028-yil 31-dekabrgaça |
| 8.5 | Faol | 2029-yil 31-dekabrgaça |
Jadvaldan körinib turibdiki, 8.2 versiyasida işlayotgan saytlar uçun ham yangilaş vaqti yaqinlaşib qoldi, 7.4 va 8.0 da işlayotgan saytlar esa bir neça yildan beri yamoqsiz işlamoqda.
Eski versiyaning real xavflari
Birinçi va eng asosiy xavf bu tuzatilmaydigan zaifliklar. Qöllab-quvvatlaş tugagaç PHP'da yangi zaiflik topilsa, u eski versiya uçun rasman tuzatilmaydi. Bunday zaifliklar odatda ommaga e'lon qilinadi va avtomatlaştirilgan skanerlar internetdagi saytlarni aynan şu zaifliklar böyiça tekşiradi. Natijada sayt egasi heç narsa qilmasa ham, uning sayti hujum nişoniga aylanadi.
Ikkinçi xavf CMS va plaginlar bilan boğliq. WordPress, Joomla va boşqa tizimlarning yangi versiyalari vaqt ötişi bilan eski PHP'ni qöllab-quvvatlaşni töxtatadi. Natijada sayt egasi CMS'ni yangilay olmaydi, çunki yangi versiya eski PHP'da işlamaydi. Plaginlardagi zaifliklar esa faqat yangi versiyalarda tuzatiladi. Şunday qilib, eski PHP butun saytni eski va zaif kod içida qamab qöyadi.
Uçinçidan, eski versiyalar sekinroq işlaydi. PHP 8 seriyasida içki optimallaştirişlar va JIT kompilyatori qöşilgan, köp saytlar oddiy versiya almaştiriş bilan sezilarli tezlaşadi. Sayt tezligi esa foydalanuvçi tajribasi va qidiruv tizimlaridagi örni uçun muhim.
Hosting tomonidagi çeklovlar
Vaqt ötişi bilan eski versiyalar uçun kengaytmalarni yangilaş ham qiyinlaşadi. Masalan, yangi ma'lumotlar bazasi serveri yoki yangi şifrlaş kutubxonasi eski PHP bilan töliq mos işlamasligi mumkin. Şu sababli hosting provayderlari eski versiyalarni ma'lum vaqtgaça saqlab tursa ham, ularni abadiy qoldiriş imkoni yöq.
Misol: Namangandagi maktab sayti
Namangandagi xususiy maktabning sayti misol.uz 2018-yilda Joomla 3 asosida qurilgan va PHP 7.4 da işlaydi. Saytda yangiliklar, dars jadvali va ota-onalar uçun aloqa formasi bor. Joomla 3 ning özi ham rasmiy qöllab-quvvatlanmaydi, şuning uçun bu yerda muammo ikki qavatli: eski CMS va eski PHP. Bunday holatda şunçaki PHP versiyasini 8.3 ga ötkaziş saytni sindiradi, çunki Joomla 3 bu versiyani qöllab-quvvatlamaydi.
Töğri yöl bosqiçma-bosqiç harakat qiliş: avval saytning töliq nusxasini sinov subdomeniga köçiriş, u yerda Joomla'ni yangi asosiy versiyaga köçiriş, kengaytma va şablonlarni almaştiriş, keyin esa PHP versiyasini kötariş. Hammasi sinovda işlagaç, asosiy saytga ötkaziladi. Bu iş bir kunda bajarilmasligi mumkin, şuning uçun uni oldindan rejalaştiriş muhim.
Yangilaş rejasi: bosqiçlar
Har qanday saytni eski PHP'dan yangisiga ötkazişda quyidagi tartib xatolarni kamaytiradi:
- Hozirgi holatni aniqlang: sayt qaysi PHP versiyasida işlayotgani, CMS va plaginlar versiyasi, maxsus yozilgan kod bormi.
- Maqsadli versiyani tanlang. Hozirgi şaroitda kamida 8.3, imkon bölsa 8.4 tanlaş yaxşi, şunda keyingi bir neça yilga yetadi.
- Töliq zaxira nusxa oling: fayllar va ma'lumotlar bazasi.
- Sinov nusxasini yarating va unda maqsadli versiyani yoqing.
- CMS, mavzu va plaginlarni yangilang, mos kelmaydiganlarini almaştiring.
- Xatolar jurnalini tekşiring va topilgan muammolarni tuzating.
- Asosiy saytni taşrif kam bölgan vaqtda yangilang va bir neça kun kuzatib boring.
Maxsus yozilgan kodda eng köp uçraydigan muammolarni oldindan qidiriş mumkin. Quyidagi buyruq PHP 7 va 8 da olib taşlangan funksiyalarni sayt papkasida izlaydi:
# PHP 7.0 da olib tashlangan mysql_* va PHP 8.0 da olib tashlangan funksiyalar
grep -rnE "mysql_(connect|query|fetch)|create_function\(|[^a-zA-Z_]each\(" \
--include=*.php ~/www/misol.uz | grep -v "/vendor/"
# Yangi versiya bilan sintaksis tekshiruvi (yo'l serverga qarab farq qiladi)
find ~/www/misol.uz -name "*.php" -not -path "*/vendor/*" \
-exec /opt/php83/bin/php -l {} \; | grep -v "No syntax errors"
Birinçi buyruq natijasi böş bölsa, bu yaxşi belgi, lekin töliq kafolat emas. Ikkinçi buyruq faqat sintaksis xatolarini topadi, iş vaqtidagi xatolarni esa faqat sinov nusxasida saytni haqiqatan işlatib köriş orqali aniqlaş mumkin.
Kim uçun qança vaqt kerak böladi
Zamonaviy WordPress saytida, agar mavzu va plaginlar muntazam yangilanib kelgan bölsa, versiyani kötariş köpinça bir neça daqiqalik iş va keyingi tekşiruvdan iborat. Bir neça yil yangilanmagan CMS'da esa avval CMS'ni yangilaş kerak böladi va bu bir-ikki kun olişi mumkin. Maxsus yozilgan eski kodda esa dasturçi kodni körib çiqişi kerak, iş hajmi kod hajmiga boğliq.
sayt.uz hostingida PHP versiyasi har bir sayt uçun alohida tanlanadi, şuning uçun sinov subdomenini yangi versiyada işlatib, asosiy saytni eski versiyada qoldirgan holda bemalol tayyorgarlik köriş mumkin. Muhimi, eski versiyani vaqtinçalik holat deb qabul qiliş va yangilaş uçun aniq muddat belgilaş.