Redis va Memcached — xotira (RAM)da ma'lumot saqlovçi tezkor keş tizimlari. Ma'lumotlar bazasiga (MySQL) har safar murojaat qiliş örniga, tez-tez kerak böladigan ma'lumotni RAMda saqlab, saytni keskin tezlaştiradi. Yuqori trafikли saytlar uçun deyarli majburiy.
Muammo: DB har safar söraladi
Oddiy sayt har sahifa yuklanişida MySQL'dan ma'lumot oladi. 1000 foydalanuvçi bir vaqtda — 1000 ta bir xil sörov. MySQL sekinlaşadi, server qiziydi. Yeçim: javobni bir marta olib, keşda saqlaş.
Memcached — sodda va tez
Faqat "kalit-qiymat" saqlaydi (key-value). Juda sodda, juda tez. Faqat RAMda — server öçsa ma'lumot yöqoladi (lekin bu keş, muhim emas). Oddiy sahifa keşi, sessiya saqlaş uçun ideal.
Redis — kuçli va köp qirrali
Memcached'dan köproq imkoniyat: röyxatlar, hash, set, sorted set tuzilmalari. Diskka saqlaş (persistence) mumkin — qayta işga tuşganda ma'lumot saqlanadi. Pub/Sub (xabar almaşiş), atomik operatsiyalar. Zamonaviy loyihalar köpinça Redis tanlaydi.
Qaysi birini tanlaş?
1) Faqat oddiy keş kerak — Memcached yetadi. 2) Murakkab tuzilmalar, persistence, queue, real-time — Redis. 3) Hozir aksariyat loyihalar Redis'ni afzal köradi — köp qirraliligi tufayli.
WordPress'da
Redis Object Cache plugin + serverda Redis. DB sörovlar 50-80% kamayadi. WooCommerce kabi oğir saytlarda sahifa yuklanişi 2-3x tezlaşadi.
Laravel'da
Laravel Redis'ni native qöllab-quvvatlaydi. Cache, session, queue, broadcasting — hammasi Redis orqali. CACHE_DRIVER=redis .env faylida.
Sessiya saqlaş
Bir neçta server (load balancing) işlatsangiz, sessiyani Redis/Memcached'da markazlaştiriş kerak. Aks holda foydalanuvçi har serverda qayta login qilişi kerak böladi.
Keş strategiyalari
1) Cache-aside: avval keşdan qidiriş, yöq bölsa DB'dan olib keşga yoziş. 2) TTL: har keş yozuviga muddat (masalan 1 soat) — eski ma'lumot avtomatik öçadi. 3) Invalidation: ma'lumot özgarsa keşni tozalaş.
Örnatiş (Ubuntu misol)
Redis: apt install redis-server. Memcached: apt install memcached. PHP kengaytma: apt install php-redis yoki php-memcached.
Sayt.uz amaliyot
Sayt.uz VPS va dedicated planlarda Redis örnatiş mumkin. Yuqori trafikли mijoz saytlarida Redis object cache DB yukini sezilarli kamaytiradi va sahifa tezligini oşiradi.