📈
Hosting

Server yuki birdan oşdi: sababni topiş uçun 5 ta tekşiriş qadami

08.11.2026
← Barça maqolalar

Keçagina tez işlagan sayt bugun sekin oçilsa, panel uzoq yuklansa yoki monitoring xizmati «server javob bermayapti» deb ogohlantirsa, birinçi gumon server yukiga tuşadi. Yuk keskin oşganda vahimaga tuşib, tarifni darhol kattalaştiriş yoki serverni qayta yuklaş köpinça notöğri qaror böladi: sabab yöqolmaydi va bir neça soatdan keyin muammo qaytadi. Töğri yöl esa yukni nima yaratayotganini aniqlaşdir. Quyidagi beş qadam VPS egalari uçun yozilgan, lekin ularning mantiqi oddiy hostingda ham işlaydi: u yerda ba'zi ma'lumotlarni panel yoki texnik yordam orqali olasiz.

1-qadam: yuk haqiqatan ham yuqorimi

Avval raqamlarga qarang. uptime buyruği oxirgi 1, 5 va 15 daqiqadagi örtaça yukni (load average) körsatadi. Bu son protsessor yadrolari soni bilan soliştirilganda ma'noga ega böladi: 4 yadroli serverda 4 atrofidagi yuk töla band degani, 20 esa jiddiy navbat borligini bildiradi. Yadrolar sonini nproc bilan bilib olasiz.

uptime
nproc
free -h
df -h

free -h xotira va swap holatini körsatadi: agar böş xotira deyarli qolmagan bölsa, tizim jarayonlarni majburan töxtatişi mumkin. df -h esa diskni tekşiradi. Tölib qolgan disk loglar yozilişini, baza işini va sessiyalarni töxtatadi, natijada sayt ham oğirlaşadi. Ba'zan «yuk» deb öylangan narsa aslida tölgan disk bölib çiqadi.

2-qadam: qaysi jarayon resursni yeyapti

top yoki htop real vaqtda eng köp protsessor va xotira işlatayotgan jarayonlarni körsatadi. Bir martalik röyxat kerak bölsa, ps qulayroq:

ps aux --sort=-%cpu | head -15
ps aux --sort=-%mem | head -15

Natijada kim yuqorida turganiga qarang. Köp sonli php-fpm yoki httpd jarayonlari saytga trafik köp kelayotganini bildiradi. mysqld yuqorida bölsa, oğir sörovlar bor. Agar röyxatda siz tanimaydigan, ğalati nomli yoki /tmp papkasidan işga tuşgan jarayon protsessorni 100% band qilib turgan bölsa, bu kriptovalyuta mayneri bölişi mumkin. Bunday jarayonni darhol töxtatiş, keyin esa qanday paydo bölganini tekşiriş kerak, çunki ular odatda cron orqali özini qayta tiklaydi.

Protsessor kam band bölsa-yu, yuk baribir yuqori bölsa, muammo diskda bölişi mumkin. top dagi wa (iowait) qiymati yuqori bölsa, jarayonlar disk javobini kutib turibdi. Bunday holatda iotop diskka eng köp yozayotgan jarayonni körsatadi.

3-qadam: kimlar saytga kiryapti

Köp hollarda yuk oşişining sababi taşqarida böladi: qidiruv botlari, AI kraulerlari, parol tanlovçi skriptlar yoki oddiy DDoS. Veb-server access logidan eng faol IP manzillar va söralgan sahifalarni çiqariş mumkin:

awk '{print $1}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -20
awk -F'"' '{print $6}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -10
grep -c "wp-login.php" access.log

Birinçi buyruq eng köp sörov yuborgan IP manzillarni, ikkinçisi brauzer yoki bot nomlarini (User-Agent), uçinçisi esa login sahifasiga neça marta murojaat qilinganini körsatadi. Masalan, Toşkentdagi onlayn dökon saytida bir keçada yuk ön barobar oşgan va logda bitta bot katalogning filtr sahifalarini minglab kombinatsiyada aylanib çiqayotgani aniqlangan. robots.txt da filtr manzillarini yopiş va botni çeklaş yukni bir neça daqiqada normal holatga qaytargan.

Agar bitta IP manzil daqiqasiga yuzlab sörov yuborayotgan bölsa va u ma'lum qidiruv tizimiga tegişli bölmasa, uni vaqtinça bloklaş mumkin. Apaçe 2.4 da buni .htaccess orqali quyidagiça qiliş mumkin, VPS'da esa firewall darajasida bloklaş samaraliroq:

<RequireAll>
    Require all granted
    Require not ip 203.0.113.50
</RequireAll>

4-qadam: cron va fon vazifalari

Agar yuk har kuni bir xil vaqtda, masalan tunda yoki soat boşida kötarilsa, sababi rejalaştirilgan vazifa bölişi ehtimoli katta: zaxira nusxa oliş, import, saytni indekslaş yoki xabarlar jönatiş. Joriy foydalanuvçining cron röyxatini köring:

crontab -l
ls /etc/cron.d/

WordPress saytlarida wp-cron.php har bir taşrifda fon vazifalarini işga tuşiradi va trafik köp bölganda ortiqça yuk beradi. Uni öçirib, haqiqiy cron orqali muntazam çaqiriş odatda ança yengilroq işlaydi. Bunda wp-config.php ga define('DISABLE_WP_CRON', true); qatori qöşiladi va cron'ga har 5 yoki 15 daqiqada bir marta işga tuşadigan vazifa yoziladi.

Şuningdek, bir vazifaning bir neçta nusxasi parallel işlab qolmaganini tekşiring. Oldingi işga tuşiş tugamay turib keyingisi boşlanib ketsa, jarayonlar soni tez köpayib, xotirani töldiradi. Buning oldini oliş uçun cron buyruğini flock bilan öraş mumkin.

5-qadam: ma'lumotlar bazasidagi oğir sörovlar

Agar mysqld jarayoni yuqorida tursa, aynan qaysi sörovlar bajarilayotganini köriş kerak. MySQL yoki MariaDB konsolida quyidagi buyruq hozir işlayotgan barça sörovlarni çiqaradi:

mysql -e "SHOW FULL PROCESSLIST;"

Bir xil sörov önlab marta takrorlanib, uzoq vaqt «Sending data» yoki «Locked» holatida tursa, ehtimol jadvalda indeks yetişmaydi yoki plagin juda samarasiz sörov yuboryapti. Uzoq muddatli tahlil uçun sekin sörovlar jurnalini (slow query log) yoqiş foydali: u belgilangan vaqtdan uzoq bajarilgan sörovlarni yozib boradi va ularni keyin tahlil qiliş mumkin böladi.

Natijani qayd eting

Sabab topilgaç, uni qisqaça yozib qöying: qaçon boşlangan, qaysi jarayon yoki IP, qanday hal qilingan. Keyingi safar xuddi şunday holat takrorlansa, vaqt tejaladi. Agar sizda oddiy hosting bölsa va server darajasidagi buyruqlarni bajara olmasangiz, sayt.uz kabinetidagi texnik yordam orqali murojaat qilib, yuk qaçon oşganini aytib bering: server tomonidagi loglar böyiça sababni aniqlaş mumkin böladi.

Öxşaş maqolalar

🛡️ OJS jurnal saytini botlardan himoyalaş: qidiruv, yuklama va loglar 🛠️ Texnik yordamga töğri murojaat: muammo tez hal bölişi uçun nima yoziş kerak 🧭 Vektor bazani öz serveringizda işlatiş: Qdrant va pgvector 🧭 Portainer: Docker konteynerlarini brauzer orqali boşqariş
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek 🇺🇿 Özbek (yangi) ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English