DNS zonasi domeningizga tegishli barcha yozuvlar to'plamidir: sayt qaysi IP manzilda turgani, pochta qaysi serverga borishi, SPF, DKIM va DMARC yozuvlari, turli xizmatlar uchun tasdiqlash kodlari. Bu yozuvlar odatda yillar davomida asta-sekin to'planadi va ularning to'liq ro'yxati hech kimning qo'lida bo'lmaydi. DNS boshqa provayderga ko'chirilganda yoki katta o'zgarish qilinganda bitta unutilgan yozuv pochtaning to'xtashiga yoki to'lov tizimi bilan integratsiyaning buzilishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli zonani to'g'ri eksport qilish va yangi joyga xatosiz import qilish muhim ko'nikmadir.
Zona fayli nimadan iborat
Zona faylining standart ko'rinishi BIND formati deb ataladi va u deyarli barcha DNS dasturlari va panellari tomonidan tushuniladi. Faylda har bir qator bitta yozuvni bildiradi: nom, yashash vaqti (TTL), sinf, tur va qiymat. Boshida odatda $ORIGIN va $TTL ko'rsatmalari turadi, keyin zonaning asosiy parametrlarini saqlovchi SOA yozuvi va nom serverlari ro'yxati keladi.
$ORIGIN example.uz.
$TTL 3600
@ IN SOA ns1.provayder.uz. hostmaster.example.uz. (
2026110401 ; serial
3600 ; refresh
900 ; retry
1209600 ; expire
300 ) ; minimum
@ IN NS ns1.provayder.uz.
@ IN NS ns2.provayder.uz.
@ IN A 203.0.113.10
www IN CNAME example.uz.
@ IN MX 10 mail.example.uz.
mail IN A 203.0.113.20
@ IN TXT "v=spf1 ip4:203.0.113.20 ~all"
_dmarc IN TXT "v=DMARC1; p=quarantine; rua=mailto:dmarc@example.uz"Bu yerda @ belgisi domenning o'zini bildiradi. Nomlar oxiridagi nuqtaga alohida e'tibor bering: mail.example.uz. to'liq nom, nuqtasiz mail esa avtomatik ravishda $ORIGIN ga qo'shiladi. Nuqtani unutish eng ko'p uchraydigan xatolardan biri bo'lib, natijada mail.example.uz.example.uz kabi noto'g'ri nom hosil bo'ladi.
Zonani eksport qilish usullari
Panel orqali eksport
Ko'pchilik DNS provayderlari va hosting panellarida zonani fayl ko'rinishida yuklab olish imkoniyati bor. Bu eng ishonchli usul, chunki fayl to'liq bo'ladi va siz bilmagan subdomenlar ham unga kiradi. Agar panelda bunday tugma bo'lmasa, yozuvlar jadvalini to'liq ko'chirib olib, ularni yuqoridagi formatda qo'lda yozib chiqish kerak bo'ladi.
Zona uzatish (AXFR)
DNS'da butun zonani bir so'rov bilan olish uchun AXFR mexanizmi mavjud. Lekin xavfsizlik sababli deyarli barcha provayderlar uni begona manzillar uchun yopib qo'yadi, chunki ochiq AXFR har kimga barcha subdomenlaringizni ko'rsatadi. Agar provayder sizning IP manzilingizga ruxsat bergan bo'lsa, buyruq quyidagicha bo'ladi:
dig AXFR example.uz @ns1.provayder.uz > example.uz.zoneYozuvlarni so'rovlar bilan yig'ish
Panel ham, AXFR ham bo'lmasa, yozuvlarni turlari bo'yicha alohida so'rash qoladi. ANY turidagi so'rovga bugungi kunda ko'p serverlar to'liq javob bermaydi, shuning uchun har bir turni alohida so'rash kerak. Bu usulning asosiy kamchiligi shundaki, siz faqat nomini biladigan yozuvlarni topa olasiz. Shu sababli DKIM selektorlari, _dmarc, autodiscover, tasdiqlash yozuvlari kabi nomlarni oldindan ro'yxatga oling.
for t in A AAAA MX TXT CAA NS; do
echo "== $t"; dig +noall +answer $t example.uz
done
dig +noall +answer TXT _dmarc.example.uz
dig +noall +answer TXT default._domainkey.example.uz
dig +noall +answer A www.example.uzFaylni tekshirish
Import qilishdan oldin zona faylini sintaksis xatolariga tekshirish foydali. BIND paketidagi named-checkzone vositasi faylni o'qib, xatolar va noto'g'ri nomlarni ko'rsatadi. U Linux'da odatda bind9-utils yoki bind-utils paketi bilan o'rnatiladi.
named-checkzone example.uz example.uz.zone
# zone example.uz/IN: loaded serial 2026110401
# OKBundan tashqari faylni ko'z bilan ham ko'rib chiqing: uzun DKIM kaliti bo'laklari to'g'ri birlashganmi, TXT qiymatlaridagi qo'shtirnoqlar yopilganmi, domenning o'zi uchun CNAME yozuvi yo'qmi. Domen ildizida CNAME standart bo'yicha taqiqlangan, chunki u yerda SOA va NS yozuvlari turadi.
Yangi joyga import qilish
Import paytida SOA va NS yozuvlarini eski fayldan ko'chirmang. Ular yangi provayder tomonidan avtomatik yaratiladi va yangi nom serverlarini ko'rsatishi kerak. Eski NS yozuvlarini qoldirsangiz, zona ichida qarama-qarshi ma'lumot paydo bo'ladi. Qolgan yozuvlarni esa panelning import funksiyasi orqali yoki birma-bir qo'shing. Importdan keyin yangi nom serverlarini to'g'ridan-to'g'ri so'rab, natijani eskisi bilan solishtiring. Bu bosqichda domen hali eski NS'da turadi, shuning uchun sayt va pochta ishlashiga hech narsa ta'sir qilmaydi.
for t in A MX TXT; do
diff <(dig +short $t example.uz @ns1.eski.uz | sort) \
<(dig +short $t example.uz @ns1.yangi.uz | sort) && echo "$t: mos"
doneKo'chirish kunini rejalashtirish
Nom serverlarini almashtirishdan bir-ikki kun oldin eski zonadagi muhim yozuvlarning TTL qiymatini, masalan, 300 soniyaga tushiring. Shunda biror xato chiqsa, uni tuzatish tez tarqaladi. Shuni ham bilish kerakki, NS yozuvlarining o'zi domen zonasining yuqori darajasida saqlanadi va ularning kesh muddati sizning TTL'ingizga bog'liq emas, shuning uchun to'liq o'tish bir necha soatdan bir-ikki kungacha cho'zilishi mumkin. Agar domenda DNSSEC yoqilgan bo'lsa, ko'chirishdan oldin uni to'g'ri o'chirish yoki yangi provayder kalitlari bilan qayta sozlash shart, aks holda domen butunlay ochilmay qolishi mumkin.
Misol: Buxorodagi mehmonxona
Buxorodagi oilaviy mehmonxona saytini va pochtasini yangi hostingga ko'chirmoqchi. Uning zonasida sayt, pochta, onlayn bron tizimi uchun subdomen, qidiruv tizimi tasdiqlash yozuvi va to'lov xizmati uchun TXT kod bor. Administrator eski paneldan zonani eksport qiladi, faylni named-checkzone bilan tekshiradi va undan SOA hamda NS yozuvlarini olib tashlab, yangi panelga import qiladi. Keyin yuqoridagi taqqoslash skripti bilan eski va yangi serverlar bir xil javob berayotganini tasdiqlaydi. Faqat shundan keyin nom serverlari almashtiriladi va bron tizimi ham, pochta ham uzilishsiz ishlashda davom etadi.
sayt.uz kabinetidagi DNS bo'limida yozuvlarni qo'shib bo'lgach, ularni yangi nom serverlariga to'g'ridan-to'g'ri dig so'rovi yuborib tekshirish va shundan keyingina domen sozlamalarida NS'ni o'zgartirish tavsiya etiladi.