Yaxshi domen nomi ko'pincha allaqachon kimdadir band bo'ladi va uni sotib olishning yagona yo'li egasi bilan kelishishdir. Muammo shundaki, xaridor va sotuvchi bir-birini tanimaydi: xaridor pulni oldindan o'tkazsa, sotuvchi domenni bermay yo'qolishi mumkin, sotuvchi esa domenni avval bersa, pulsiz qolish xavfi bor. Escrow aynan shu ishonchsizlikni yo'qotish uchun ishlatiladi. Bu usulda pul uchinchi, neytral tomonda saqlanadi va faqat domen xaridorga haqiqatan o'tgani tasdiqlangandan keyin sotuvchiga beriladi.
Escrow bitimi qanday bosqichlardan iborat
Klassik escrow jarayoni oddiy mantiqqa asoslanadi: hech bir tomon o'z qismini boshqa tomon bajarmaguncha yo'qotmaydi. Avval xaridor va sotuvchi narx, muddat va domenni topshirish usulini kelishib oladi va bu shartlar escrow xizmatida yozib qo'yiladi. Keyin xaridor pulni escrow hisobiga o'tkazadi, xizmat esa pul kelganini ikkala tomonga ham xabar qiladi. Shundan so'ng sotuvchi domenni xaridorga o'tkazadi, xaridor uni tekshiradi va tasdiqlaydi, oxirida escrow pulni sotuvchiga chiqarib beradi.
- Shartlarni kelishish: narx, komissiyani kim to'lashi, domenni topshirish muddati.
- Xaridor pulni escrow hisobiga qo'yadi va xizmat buni tasdiqlaydi.
- Sotuvchi domenni xaridor akkauntiga yoki xaridor tanlagan registratorga o'tkazadi.
- Xaridor domen o'zida ekanini, egalik ma'lumotlari yangilanganini tekshiradi.
- Escrow pulni sotuvchiga chiqaradi, bitim yopiladi.
Har bir bosqich uchun aniq muddat belgilangan bo'lishi muhim. Masalan, sotuvchi domenni besh ish kunida o'tkazmasa, pul xaridorga qaytariladi, degan shart oldindan yozilsa, bitim cho'zilib ketmaydi va nizo chiqsa ham tomonlar nimaga kelishganini isbotlay oladi.
Domen savdosida aldashning eng ko'p uchraydigan usullari
Eng xavfli usul soxta escrow saytidir. Firibgar o'zini sotuvchi qilib ko'rsatadi va "ishonchli vositachi" deb o'zi tayyorlagan saytni taklif qiladi. Sayt professional ko'rinadi, ammo pul to'g'ridan-to'g'ri firibgarga tushadi. Shuning uchun escrow xizmatini doimo xaridor o'zi tanlashi, uning manzilini qidiruv tizimi orqali mustaqil topishi va xatdagi havolaga ishonmasligi kerak. Yangi ochilgan, sharhlari yo'q yoki domeni yaqinda ro'yxatdan o'tgan "escrow" xizmatlaridan uzoqroq turing.
Ikkinchi usul domenni qaytarib olish. Sotuvchi domenni o'tkazadi, pulni oladi, keyin esa eski registratoriga "akkauntim buzildi, domen o'g'irlandi" deb murojaat qiladi. Agar egalik rasmiy ravishda o'zgartirilmagan bo'lsa, bunday da'vo ba'zan muvaffaqiyatli chiqadi. Uchinchi keng tarqalgan holat esa bank to'lovini bekor qilish: xaridor karta orqali to'lab, domenni olgach to'lovni bank orqali qaytarib oladi. Escrow ikkala holatda ham himoya beradi, chunki pul faqat tekshiruvdan keyin chiqariladi va to'lov escrow tomonida qayd etiladi.
Domenni topshirish: egalik haqiqatan o'zgarganini qanday bilasiz
Domenning boshqarish paneliga kirish huquqini olish hali egalik degani emas. Ba'zi sotuvchilar xaridorga o'z akkauntining login va parolini beradi, lekin domen ro'yxatda eski egasi nomida qolaveradi. Bunday holda sotuvchi istalgan vaqtda parolni tiklab, domenni qaytarib olishi mumkin. To'g'ri yo'l shuki, domen xaridorning o'z akkauntiga ko'chirilishi va egalik ma'lumotlari, ya'ni registrant ismi yoki tashkilot nomi xaridorniki bilan almashtirilishi kerak.
Xalqaro .com, .net kabi domenlarni bir registratordan boshqasiga o'tkazish odatda avtorizatsiya kodi orqali amalga oshiriladi. Sotuvchi domen qulfini ochadi, kodni xaridorga beradi, xaridor esa o'z registratorida o'tkazishni boshlaydi. Shuni yodda tutingki, ko'plab registratorlarda domen yaqinda ro'yxatdan o'tgan yoki egasi yaqinda o'zgargan bo'lsa, ma'lum muddat transfer cheklovi qo'yilishi mumkin. Bu muddatni bitim shartlarida hisobga oling. .uz domenlarida esa egalik ma'lumotlarini o'zgartirish registrator belgilagan tartibda, kerakli hujjatlar bilan amalga oshiriladi, shuning uchun bu bosqichga ko'proq vaqt ajrating.
O'tkazish tugagach, xaridor bir nechta narsani o'zi tekshirishi kerak: domen o'z akkauntida ko'rinishi, egalik ma'lumotlari yangilangani, NS serverlarni o'zgartira olishi va WHOIS ma'lumotlarida eski egasining kontaktlari qolmagani. Shundan keyingina escrow xizmatiga "tasdiqlayman" deb javob bering.
Amaliy misol: Toshkentdagi onlayn do'kon uchun domen xaridi
Tasavvur qiling, Toshkentda maishiy texnika sotadigan kichik do'kon egasi texnomarket.uz kabi qisqa nom olmoqchi, lekin u boshqa odamda band. Egasi bilan Telegram orqali bog'lanib, narx kelishiladi. Sotuvchi "pulni kartamga tashlang, ertaga domenni beraman" deydi. Xaridor bunga rozi bo'lmay, escrow taklif qiladi va xizmatni o'zi tanlaydi. Shartlarga quyidagilar yoziladi: komissiyani tomonlar teng bo'ladi, sotuvchi domenni yetti kun ichida xaridor nomiga o'tkazadi, aks holda pul qaytariladi.
Pul escrow hisobiga tushgach, sotuvchi domenni o'tkazadi. Xaridor domenni sayt.uz kabinetida o'z akkauntida ko'radi, NS yozuvlarini o'z hostingiga yo'naltiradi va egalik ma'lumotlari uning firmasi nomiga o'zgarganini tasdiqlaydi. Shundan keyin u bitimni tasdiqlaydi va sotuvchi pulni oladi. Ikkala tomon ham bir-biriga ishonishga majbur bo'lmagan holda bitimni yakunladi.
Bitimdan oldin domenning o'zini tekshirish
Escrow pulni himoya qiladi, lekin noto'g'ri domenni sotib olishdan himoya qilmaydi. Shuning uchun to'lovdan oldin domenning tugash sanasini, tarixini va huquqiy holatini ko'rib chiqing. Tugashiga bir necha kun qolgan domenni sotib olsangiz, uni darhol uzaytirishingiz kerak bo'ladi. Domen nomi taniqli brend bilan bir xil yoki juda o'xshash bo'lsa, keyinchalik brend egasi da'vo qilishi mumkin. Oldin spam yoki zararli sayt uchun ishlatilgan domen esa qidiruv tizimlarida yomon obro' bilan kelishi mumkin.
- WHOIS orqali egasi va tugash sanasini ko'ring, sotuvchi haqiqatan egasi ekanini so'rang.
- Eski arxiv nusxalari orqali domenda ilgari qanday sayt bo'lganini tekshiring.
- Nom tovar belgisi bilan to'qnashmasligiga ishonch hosil qiling.
- Barcha kelishuvlarni yozma shaklda saqlang: xatlar, chat yozishmalari, escrow shartlari.
Kichik summalarda ham escrow kerakmi
Ko'pchilik arzon domen uchun escrow ortiqcha deb hisoblaydi, chunki komissiya bitim summasiga nisbatan katta ko'rinadi. Haqiqatan ham juda kichik summalarda tomonlar ba'zan boshqa yo'lni tanlaydi: masalan, sotuvchi taniqli bo'lsa yoki uning sotuv tarixi ochiq bo'lsa. Ammo qoida oddiy: summani yo'qotsangiz achinarli bo'ladigan bo'lsa, escrow sarflangan komissiyaga arziydi. Domen sotish bozorida firibgarlar aynan "kichik summa, tez kelishaylik" deb shoshiltiradigan bitimlarni yaxshi ko'radi.
Agar domenni o'tkazish yoki egalik ma'lumotlarini yangilashda savolingiz bo'lsa, buni sayt.uz kabinetidan yoki texnik yordam orqali aniqlashtiring. Bitimning har bir bosqichini shoshilmasdan, hujjatlashtirib bajarish aldanib qolmaslikning eng ishonchli yo'lidir.