Яхши домен номи кўпинча аллақачон кимдадир банд бўлади ва уни сотиб олишнинг ягона йўли эгаси билан келишишдир. Муаммо шундаки, харидор ва сотувчи бир-бирини танимайди: харидор пулни олдиндан ўтказса, сотувчи доменни бермай йўқолиши мумкин, сотувчи эса доменни аввал берса, пулсиз қолиш хавфи бор. Эскроу айнан шу ишончсизликни йўқотиш учун ишлатилади. Бу усулда пул учинчи, нейтрал томонда сақланади ва фақат домен харидорга ҳақиқатан ўтгани тасдиқлангандан кейин сотувчига берилади.
Эскроу битими қандай босқичлардан иборат
Классик эскроу жараёни оддий мантиққа асосланади: ҳеч бир томон ўз қисмини бошқа томон бажармагунча йўқотмайди. Аввал харидор ва сотувчи нарх, муддат ва доменни топшириш усулини келишиб олади ва бу шартлар эскроу хизматида ёзиб қўйилади. Кейин харидор пулни эскроу ҳисобига ўтказади, хизмат эса пул келганини иккала томонга ҳам хабар қилади. Шундан сўнг сотувчи доменни харидорга ўтказади, харидор уни текширади ва тасдиқлайди, охирида эскроу пулни сотувчига чиқариб беради.
- Шартларни келишиш: нарх, комиссияни ким тўлаши, доменни топшириш муддати.
- Харидор пулни эскроу ҳисобига қўяди ва хизмат буни тасдиқлайди.
- Сотувчи доменни харидор аккаунтига ёки харидор танлаган регистраторга ўтказади.
- Харидор домен ўзида эканини, эгалик маълумотлари янгиланганини текширади.
- Эскроу пулни сотувчига чиқаради, битим ёпилади.
Ҳар бир босқич учун аниқ муддат белгиланган бўлиши муҳим. Масалан, сотувчи доменни беш иш кунида ўтказмаса, пул харидорга қайтарилади, деган шарт олдиндан ёзилса, битим чўзилиб кетмайди ва низо чиқса ҳам томонлар нимага келишганини исботлай олади.
Домен савдосида алдашнинг энг кўп учрайдиган усуллари
Энг хавфли усул сохта эскроу сайтидир. Фирибгар ўзини сотувчи қилиб кўрсатади ва "ишончли воситачи" деб ўзи тайёрлаган сайтни таклиф қилади. Сайт профессионал кўринади, аммо пул тўғридан-тўғри фирибгарга тушади. Шунинг учун эскроу хизматини доимо харидор ўзи танлаши, унинг манзилини қидирув тизими орқали мустақил топиши ва хатдаги ҳаволага ишонмаслиги керак. Янги очилган, шарҳлари йўқ ёки домени яқинда рўйхатдан ўтган "эскроу" хизматларидан узоқроқ туринг.
Иккинчи усул доменни қайтариб олиш. Сотувчи доменни ўтказади, пулни олади, кейин эса эски регистраторига "аккаунтим бузилди, домен ўғирланди" деб мурожаат қилади. Агар эгалик расмий равишда ўзгартирилмаган бўлса, бундай даъво баъзан муваффақиятли чиқади. Учинчи кенг тарқалган ҳолат эса банк тўловини бекор қилиш: харидор карта орқали тўлаб, доменни олгач тўловни банк орқали қайтариб олади. Эскроу иккала ҳолатда ҳам ҳимоя беради, чунки пул фақат текширувдан кейин чиқарилади ва тўлов эскроу томонида қайд этилади.
Доменни топшириш: эгалик ҳақиқатан ўзгарганини қандай биласиз
Доменнинг бошқариш панелига кириш ҳуқуқини олиш ҳали эгалик дегани эмас. Баъзи сотувчилар харидорга ўз аккаунтининг логин ва паролини беради, лекин домен рўйхатда эски эгаси номида қолаверади. Бундай ҳолда сотувчи исталган вақтда паролни тиклаб, доменни қайтариб олиши мумкин. Тўғри йўл шуки, домен харидорнинг ўз аккаунтига кўчирилиши ва эгалик маълумотлари, яъни регистрант исми ёки ташкилот номи харидорники билан алмаштирилиши керак.
Халқаро .com, .net каби доменларни бир регистратордан бошқасига ўтказиш одатда авторизация коди орқали амалга оширилади. Сотувчи домен қулфини очади, кодни харидорга беради, харидор эса ўз регистраторида ўтказишни бошлайди. Шуни ёдда тутингки, кўплаб регистраторларда домен яқинда рўйхатдан ўтган ёки эгаси яқинда ўзгарган бўлса, маълум муддат трансфер чеклови қўйилиши мумкин. Бу муддатни битим шартларида ҳисобга олинг. .uz доменларида эса эгалик маълумотларини ўзгартириш регистратор белгилаган тартибда, керакли ҳужжатлар билан амалга оширилади, шунинг учун бу босқичга кўпроқ вақт ажратинг.
Ўтказиш тугагач, харидор бир нечта нарсани ўзи текшириши керак: домен ўз аккаунтида кўриниши, эгалик маълумотлари янгилангани, NS серверларни ўзгартира олиши ва WHOIS маълумотларида эски эгасининг контактлари қолмагани. Шундан кейингина эскроу хизматига "тасдиқлайман" деб жавоб беринг.
Амалий мисол: Тошкентдаги онлайн дўкон учун домен хариди
Тасаввур қилинг, Тошкентда маиший техника сотадиган кичик дўкон эгаси texnomarket.uz каби қисқа ном олмоқчи, лекин у бошқа одамда банд. Эгаси билан Telegram орқали боғланиб, нарх келишилади. Сотувчи "пулни картамга ташланг, эртага доменни бераман" дейди. Харидор бунга рози бўлмай, эскроу таклиф қилади ва хизматни ўзи танлайди. Шартларга қуйидагилар ёзилади: комиссияни томонлар тенг бўлади, сотувчи доменни етти кун ичида харидор номига ўтказади, акс ҳолда пул қайтарилади.
Пул эскроу ҳисобига тушгач, сотувчи доменни ўтказади. Харидор доменни sayt.uz кабинетида ўз аккаунтида кўради, NS ёзувларини ўз хостингига йўналтиради ва эгалик маълумотлари унинг фирмаси номига ўзгарганини тасдиқлайди. Шундан кейин у битимни тасдиқлайди ва сотувчи пулни олади. Иккала томон ҳам бир-бирига ишонишга мажбур бўлмаган ҳолда битимни якунлади.
Битимдан олдин доменнинг ўзини текшириш
Эскроу пулни ҳимоя қилади, лекин нотўғри доменни сотиб олишдан ҳимоя қилмайди. Шунинг учун тўловдан олдин доменнинг тугаш санасини, тарихини ва ҳуқуқий ҳолатини кўриб чиқинг. Тугашига бир неча кун қолган доменни сотиб олсангиз, уни дарҳол узайтиришингиз керак бўлади. Домен номи таниқли бренд билан бир хил ёки жуда ўхшаш бўлса, кейинчалик бренд эгаси даъво қилиши мумкин. Олдин спам ёки зарарли сайт учун ишлатилган домен эса қидирув тизимларида ёмон обрў билан келиши мумкин.
- WHOIS орқали эгаси ва тугаш санасини кўринг, сотувчи ҳақиқатан эгаси эканини сўранг.
- Эски архив нусхалари орқали доменда илгари қандай сайт бўлганини текширинг.
- Ном товар белгиси билан тўқнашмаслигига ишонч ҳосил қилинг.
- Барча келишувларни ёзма шаклда сақланг: хатлар, чат ёзишмалари, эскроу шартлари.
Кичик суммаларда ҳам эскроу керакми
Кўпчилик арзон домен учун эскроу ортиқча деб ҳисоблайди, чунки комиссия битим суммасига нисбатан катта кўринади. Ҳақиқатан ҳам жуда кичик суммаларда томонлар баъзан бошқа йўлни танлайди: масалан, сотувчи таниқли бўлса ёки унинг сотув тарихи очиқ бўлса. Аммо қоида оддий: суммани йўқотсангиз ачинарли бўладиган бўлса, эскроу сарфланган комиссияга арзийди. Домен сотиш бозорида фирибгарлар айнан "кичик сумма, тез келишайлик" деб шошилтирадиган битимларни яхши кўради.
Агар доменни ўтказиш ёки эгалик маълумотларини янгилашда саволингиз бўлса, буни sayt.uz кабинетидан ёки техник ёрдам орқали аниқлаштиринг. Битимнинг ҳар бир босқичини шошилмасдан, ҳужжатлаштириб бажариш алданиб қолмасликнинг энг ишончли йўлидир.