Ўзбекистонда кўплаб компаниялар номи ҳали ҳам кирилл алифбосида ёзилади: пештахтада, эски ҳужжатларда, мижозлар хотирасида. Сайт очиш вақти келганда эса савол туғилади: домен қайси алифбода бўлиши керак ва кириллдаги номни лотинга қандай ўгириш тўғри? Бу саволга нотўғри жавоб берилса, мижоз брендни билади-ю, сайтни топа олмайди. Қуйида бренд номини доменга мослашнинг амалий томонларини, кирилл доменларнинг қаерда ёрдам бериши ва қаерда халақит беришини таҳлил қиламиз.
Нега доменлар асосан лотин ҳарфларида
Internet манзиллари дастлаб фақат лотин ҳарфлари, рақамлар ва дефис асосида яратилган. Кейинчалик миллий алифболардаги доменлар, яъни IDN (Internationalized Domain Names) пайдо бўлди, улар ёрдамида кирилл, араб ёки хитой ёзувидаги манзиллар ҳам ишлай бошлади. Бироқ техник жиҳатдан бундай домен ичкарида барибир лотин белгиларига ўгирилади. Бу Punycode деб аталади ва xn-- билан бошланадиган қатор кўринишига эга бўлади.
Масалан, рус миллий зонасидаги пример.рф манзили тизим ичида қуйидагича ёзилади. Буни ўзингиз ҳам текшириб кўришингиз мумкин:
$ idn2 пример.рф
xn--e1afmkfd.xn--p1ai
$ python3 -c "print('пример.рф'.encode('idna'))"
b'xn--e1afmkfd.xn--p1ai'Браузер одатда чиройли кирилл кўринишини кўрсатади, лекин ҳаволани мессенжерга нусхалаганда, почта созламаларида ёки баъзи дастурларда айнан шу xn-- кўриниши чиқиб қолади. Бу мижозга шубҳали кўринади. .uz зонасида эса амалда лотин ҳарфли доменлар ишлатилади, кирилл доменларни рўйхатдан ўтказиш имконияти ҳақида аниқ маълумотни регистратор орқали сўраш керак.
Кирилл доменнинг амалий камчиликлари
Кирилл домен ғояси чиройли кўринса ҳам, кундалик ишда бир нечта ноқулайлик туғдиради.
- Корпоратив почта манзили
info@пример.рфкўринишида бўлади, баъзи почта дастурлари ва сайтлардаги рўйхатдан ўтиш формалари бундай манзилни қабул қилмайди. - Мижоз кирилл доменни ёзиш учун клавиатурани алмаштириши керак, манзилнинг бир қисми кирилл, бир қисми лотин бўлиб қолиши эса осон.
- Ҳавола нусхаланганда
xn--кўриниши чиқади ва бу фишингга ўхшаб, ишончни пасайтиради. - Кўзга бир хил кўринадиган кирилл ва лотин ҳарфлари (масалан, а, о, э, с, р) алдамчи доменлар яратиш учун ишлатилади, шунинг учун браузерлар аралаш ёзувли манзилларни баъзан
xn--кўринишида кўрсатади.
Шу сабабли кирилл домен кўпинча асосий манзил эмас, балки қўшимча, реклама ёки ҳимоя мақсадидаги домен сифатида ишлатилади. Асосий сайт ва почта эса лотин ҳарфли доменда қолгани маъқул.
Кириллдаги номни лотинга ўгиришнинг икки йўли
Кириллдаги номни лотинга ўгиришда икки хил анъана тўқнашади. Биринчиси ўзбек лотин алифбоси қоидалари: ш ҳарфи sh, ч ҳарфи ch, ж ҳарфи j, х ҳарфи x, ҳ ҳарфи h, қ ҳарфи q бўлади. Иккинчиси рус тилидан келган халқаро транслитерация одати: ж ўрнига zh, х ўрнига kh, ц ўрнига ts. Битта сўз икки усулда бутунлай бошқача кўринади.
| Кириллдаги ном | Ўзбек лотин қоидаси | Рус ёки халқаро одат |
|---|---|---|
| Жемчуг | jemchug | zhemchug |
| Хамкор | xamkor | khamkor, hamkor |
| Шифо | shifo | shifo, shifa |
| Юлдуз | yulduz | yulduz, iulduz |
| Қуёш | quyosh | kuyosh |
Қайси усулни танлаш аудиториянгизга боғлиқ. Агар мижозларингиз асосан ўзбекча сўзлашса ва мактабда лотин алифбосида ўқиган ёшлар бўлса, ўзбек қоидаси табиийроқ. Агар бренд рус тилидаги ном бўлса ва мижозлар уни русча талаффуз қилса, русча одат кўпроқ мос келади. Энг муҳими, битта усулни танлаб, уни логотипда, визиткада, ижтимоий тармоқларда ва доменда бир хил ишлатиш.
Самарқанддаги дорихона мисоли
Фараз қилайлик, Самарқанддаги "Шифобахш" номли дорихона тармоғи ўн йилдан бери фақат кириллдаги пешлавҳа билан ишлайди. Эгаси сайт очишга қарор қилди ва биринчи навбатда номни қандай ёзиш кераклигини ҳал қилиши керак. Ўзбек қоидасига кўра ном shifobaxsh бўлади, чунки х ҳарфи x га ўтади. Лекин кўп мижозлар уни shifobakhsh ёки shifobahsh деб ёзиши мумкин.
Бу ҳолда оқилона йўл асосий домен сифатида shifobaxsh.uz ни олиш, логотип ва пештахтада ҳам лотин ёзувини шу кўринишда қўшиш, энг эҳтимолли вариант shifobahsh.uz ни эса захирага олиб, асосий сайтга йўналтиришдир. Агар дорихонанинг Россиядан келадиган ҳамкорлари ёки рус тилидаги аудиторияси катта бўлса, кирилл домен ҳам қўшимча равишда кўриб чиқилиши мумкин, лекин у фақат йўналтирувчи бўлиб хизмат қилади.
Бир нечта ёзилишни қандай бирлаштириш керак
Ҳар бир қўшимча домен ўз сайтини кўрсатмаслиги, балки 301 коди билан асосий доменга йўналтириши керак. Шунда қидирув тизимлари битта асосий манзилни кўради, ҳавола оғирлиги бўлиниб кетмайди. Хостингда бу одатда панел орқали қўшимча доменни улаб, йўналтиришни созлаш билан амалга оширилади. Қўлда созлаш керак бўлса, Apache учун .htaccess файлида шундай қоида ёзилади:
RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} !^shifobaxsh\.uz$ [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://shifobaxsh.uz/$1 [R=301,L]Йўналтириш тўғри ишлаётганини терминалда текшириш осон. Жавобда 301 коди ва Location сарлавҳасида асосий домен кўриниши керак:
$ curl -sI https://shifobahsh.uz/ | grep -iE "^(HTTP|location)"
HTTP/1.1 301 Moved Permanently
Location: https://shifobaxsh.uz/Бренд ёзилишини ҳамма жойда бир хил қилиш
Домен танлашнинг ўзи етарли эмас, чунки мижоз номни қаерда кўрса, ўшани ёзади. Агар пештахтада фақат кирилл ёзуви турса, Instagram саҳифаси бир хил, визитка бошқа хил лотин ёзилишида бўлса, энг тўғри танланган домен ҳам ёрдам бермайди. Шунинг учун домен танлангандан кейин барча жойларда лотин ёзувини бир хил кўринишга келтириш керак.
Амалий жиҳатдан бу шундай кўринади: пешлавҳа ва логотипда кирилл ном ёнида кичик ҳарфлар билан лотин домен ёзилади, ижтимоий тармоқлардаги фойдаланувчи номи домен билан бир хил бўлади, корпоратив почта ҳам шу доменда очилади. Масалан, info@shifobaxsh.uz манзили мижозга сайт манзилини яна бир бор эслатади. sayt.uz орқали домен ва почтани битта кабинетда бошқариш бундай изчилликни сақлашни осонлаштиради.
Танловдан олдин текшириш рўйхати
- Номни ўзбек ва рус транслитерациясида ёзиб чиқинг ва фарқларни белгиланг.
- Аудиториянгиз қайси усулга ўрганганини аниқланг: ўзбекча сўзлашувчи ёшлар ёки русча сўзлашувчи мижозлар.
- Асосий вариант ва битта-иккита энг эҳтимолли хато вариантни бўшлигини текширинг.
- Кирилл домен кераклигини фақат аниқ аудитория ва мақсад бўлса ўйлаб кўринг.
- Логотип, пешлавҳа, ижтимоий тармоқ ва почтада бир хил лотин ёзилишини қўлланг.
Лотин ва кирилл ўртасидаги танлов аслида алифбо масаласи эмас, балки мижоз брендни қандай эслаб қолиши ва ёзиши масаласи. Битта аниқ лотин ёзилишини танлаб, уни ҳамма жойда изчил ишлатсангиз ва энг кўп учрайдиган муқобил ёзилишларни асосий сайтга йўналтирсангиз, эски кирилл ном ҳам, янги сайт ҳам бир-бирини кучайтиради.