O'zbekistonda ko'plab kompaniyalar nomi hali ham kirill alifbosida yoziladi: peshtaxtada, eski hujjatlarda, mijozlar xotirasida. Sayt ochish vaqti kelganda esa savol tug'iladi: domen qaysi alifboda bo'lishi kerak va kirilldagi nomni lotinga qanday o'girish to'g'ri? Bu savolga noto'g'ri javob berilsa, mijoz brendni biladi-yu, saytni topa olmaydi. Quyida brend nomini domenga moslashning amaliy tomonlarini, kirill domenlarning qayerda yordam berishi va qayerda xalaqit berishini tahlil qilamiz.
Nega domenlar asosan lotin harflarida
Internet manzillari dastlab faqat lotin harflari, raqamlar va defis asosida yaratilgan. Keyinchalik milliy alifbolardagi domenlar, ya'ni IDN (Internationalized Domain Names) paydo bo'ldi, ular yordamida kirill, arab yoki xitoy yozuvidagi manzillar ham ishlay boshladi. Biroq texnik jihatdan bunday domen ichkarida baribir lotin belgilariga o'giriladi. Bu Punycode deb ataladi va xn-- bilan boshlanadigan qator ko'rinishiga ega bo'ladi.
Masalan, rus milliy zonasidagi пример.рф manzili tizim ichida quyidagicha yoziladi. Buni o'zingiz ham tekshirib ko'rishingiz mumkin:
$ idn2 пример.рф
xn--e1afmkfd.xn--p1ai
$ python3 -c "print('пример.рф'.encode('idna'))"
b'xn--e1afmkfd.xn--p1ai'Brauzer odatda chiroyli kirill ko'rinishini ko'rsatadi, lekin havolani messenjerga nusxalaganda, pochta sozlamalarida yoki ba'zi dasturlarda aynan shu xn-- ko'rinishi chiqib qoladi. Bu mijozga shubhali ko'rinadi. .uz zonasida esa amalda lotin harfli domenlar ishlatiladi, kirill domenlarni ro'yxatdan o'tkazish imkoniyati haqida aniq ma'lumotni registrator orqali so'rash kerak.
Kirill domenning amaliy kamchiliklari
Kirill domen g'oyasi chiroyli ko'rinsa ham, kundalik ishda bir nechta noqulaylik tug'diradi.
- Korporativ pochta manzili
info@пример.рфko'rinishida bo'ladi, ba'zi pochta dasturlari va saytlardagi ro'yxatdan o'tish formalari bunday manzilni qabul qilmaydi. - Mijoz kirill domenni yozish uchun klaviaturani almashtirishi kerak, manzilning bir qismi kirill, bir qismi lotin bo'lib qolishi esa oson.
- Havola nusxalanganda
xn--ko'rinishi chiqadi va bu fishingga o'xshab, ishonchni pasaytiradi. - Ko'zga bir xil ko'rinadigan kirill va lotin harflari (masalan, a, o, e, s, r) aldamchi domenlar yaratish uchun ishlatiladi, shuning uchun brauzerlar aralash yozuvli manzillarni ba'zan
xn--ko'rinishida ko'rsatadi.
Shu sababli kirill domen ko'pincha asosiy manzil emas, balki qo'shimcha, reklama yoki himoya maqsadidagi domen sifatida ishlatiladi. Asosiy sayt va pochta esa lotin harfli domenda qolgani ma'qul.
Kirilldagi nomni lotinga o'girishning ikki yo'li
Kirilldagi nomni lotinga o'girishda ikki xil an'ana to'qnashadi. Birinchisi o'zbek lotin alifbosi qoidalari: ш harfi sh, ч harfi ch, ж harfi j, х harfi x, ҳ harfi h, қ harfi q bo'ladi. Ikkinchisi rus tilidan kelgan xalqaro transliteratsiya odati: ж o'rniga zh, х o'rniga kh, ц o'rniga ts. Bitta so'z ikki usulda butunlay boshqacha ko'rinadi.
| Kirilldagi nom | O'zbek lotin qoidasi | Rus yoki xalqaro odat |
|---|---|---|
| Жемчуг | jemchug | zhemchug |
| Хамкор | xamkor | khamkor, hamkor |
| Шифо | shifo | shifo, shifa |
| Юлдуз | yulduz | yulduz, iulduz |
| Қуёш | quyosh | kuyosh |
Qaysi usulni tanlash auditoriyangizga bog'liq. Agar mijozlaringiz asosan o'zbekcha so'zlashsa va maktabda lotin alifbosida o'qigan yoshlar bo'lsa, o'zbek qoidasi tabiiyroq. Agar brend rus tilidagi nom bo'lsa va mijozlar uni ruscha talaffuz qilsa, ruscha odat ko'proq mos keladi. Eng muhimi, bitta usulni tanlab, uni logotipda, vizitkada, ijtimoiy tarmoqlarda va domenda bir xil ishlatish.
Samarqanddagi dorixona misoli
Faraz qilaylik, Samarqanddagi "Шифобахш" nomli dorixona tarmog'i o'n yildan beri faqat kirilldagi peshlavha bilan ishlaydi. Egasi sayt ochishga qaror qildi va birinchi navbatda nomni qanday yozish kerakligini hal qilishi kerak. O'zbek qoidasiga ko'ra nom shifobaxsh bo'ladi, chunki х harfi x ga o'tadi. Lekin ko'p mijozlar uni shifobakhsh yoki shifobahsh deb yozishi mumkin.
Bu holda oqilona yo'l asosiy domen sifatida shifobaxsh.uz ni olish, logotip va peshtaxtada ham lotin yozuvini shu ko'rinishda qo'shish, eng ehtimolli variant shifobahsh.uz ni esa zaxiraga olib, asosiy saytga yo'naltirishdir. Agar dorixonaning Rossiyadan keladigan hamkorlari yoki rus tilidagi auditoriyasi katta bo'lsa, kirill domen ham qo'shimcha ravishda ko'rib chiqilishi mumkin, lekin u faqat yo'naltiruvchi bo'lib xizmat qiladi.
Bir nechta yozilishni qanday birlashtirish kerak
Har bir qo'shimcha domen o'z saytini ko'rsatmasligi, balki 301 kodi bilan asosiy domenga yo'naltirishi kerak. Shunda qidiruv tizimlari bitta asosiy manzilni ko'radi, havola og'irligi bo'linib ketmaydi. Hostingda bu odatda panel orqali qo'shimcha domenni ulab, yo'naltirishni sozlash bilan amalga oshiriladi. Qo'lda sozlash kerak bo'lsa, Apache uchun .htaccess faylida shunday qoida yoziladi:
RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} !^shifobaxsh\.uz$ [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://shifobaxsh.uz/$1 [R=301,L]Yo'naltirish to'g'ri ishlayotganini terminalda tekshirish oson. Javobda 301 kodi va Location sarlavhasida asosiy domen ko'rinishi kerak:
$ curl -sI https://shifobahsh.uz/ | grep -iE "^(HTTP|location)"
HTTP/1.1 301 Moved Permanently
Location: https://shifobaxsh.uz/Brend yozilishini hamma joyda bir xil qilish
Domen tanlashning o'zi yetarli emas, chunki mijoz nomni qayerda ko'rsa, o'shani yozadi. Agar peshtaxtada faqat kirill yozuvi tursa, Instagram sahifasi bir xil, vizitka boshqa xil lotin yozilishida bo'lsa, eng to'g'ri tanlangan domen ham yordam bermaydi. Shuning uchun domen tanlangandan keyin barcha joylarda lotin yozuvini bir xil ko'rinishga keltirish kerak.
Amaliy jihatdan bu shunday ko'rinadi: peshlavha va logotipda kirill nom yonida kichik harflar bilan lotin domen yoziladi, ijtimoiy tarmoqlardagi foydalanuvchi nomi domen bilan bir xil bo'ladi, korporativ pochta ham shu domenda ochiladi. Masalan, info@shifobaxsh.uz manzili mijozga sayt manzilini yana bir bor eslatadi. sayt.uz orqali domen va pochtani bitta kabinetda boshqarish bunday izchillikni saqlashni osonlashtiradi.
Tanlovdan oldin tekshirish ro'yxati
- Nomni o'zbek va rus transliteratsiyasida yozib chiqing va farqlarni belgilang.
- Auditoriyangiz qaysi usulga o'rganganini aniqlang: o'zbekcha so'zlashuvchi yoshlar yoki ruscha so'zlashuvchi mijozlar.
- Asosiy variant va bitta-ikkita eng ehtimolli xato variantni bo'shligini tekshiring.
- Kirill domen kerakligini faqat aniq auditoriya va maqsad bo'lsa o'ylab ko'ring.
- Logotip, peshlavha, ijtimoiy tarmoq va pochtada bir xil lotin yozilishini qo'llang.
Lotin va kirill o'rtasidagi tanlov aslida alifbo masalasi emas, balki mijoz brendni qanday eslab qolishi va yozishi masalasi. Bitta aniq lotin yozilishini tanlab, uni hamma joyda izchil ishlatsangiz va eng ko'p uchraydigan muqobil yozilishlarni asosiy saytga yo'naltirsangiz, eski kirill nom ham, yangi sayt ham bir-birini kuchaytiradi.