Янги сайт очаётганлар кўпинча бир саволга дуч келади: манзил www.maktab.uz бўлиши керакми ёки шунчаки maktab.uz? Бир қарашда бу дид масаласидек туюлади, аммо аслида икки вариант техник жиҳатдан икки хил хост номи ҳисобланади ва улар билан ишлаш қоидалари бироз фарқ қилади. Яхши хабар шундаки, қидирув тизимлари учун "тўғри" ёки "нотўғри" вариант йўқ. Муҳими битта вариантни танлаш ва унга изчил амал қилиш. Қуйида фарқларни, ҳар икки ёндашувнинг афзалликларини ва танловни қандай қилиб техник жиҳатдан мустаҳкамлашни кўриб чиқамиз.
www аслида нима ва у қаердан келган
Интернетнинг илк йилларида битта ташкилот домени остида турли хизматлар алоҳида серверларда ишларди: почта учун mail, файл алмашиш учун ftp, веб-саҳифалар учун эса www. Шу сабабли www оддий субдомен сифатида пайдо бўлган ва у веб-сервер қаерда эканини кўрсатган. Бугунги кунда бу ажратиш мажбурий эмас, браузерлар ҳам кўпинча www қисмини манзил сатрида яширади. Шунга қарамай, DNS нуқтаи назаридан www.maktab.uz ҳамон maktab.uz нинг алоҳида субдомени бўлиб қолади ва унга алоҳида ёзув керак.
Қидирув тизимлари икки вариантни қандай кўради
Google ҳам, Yandex ҳам www билан ва www'сиз манзилларни алоҳида хостлар сифатида қабул қилади. Агар иккаласи ҳам бир хил контентни йўналтиришсиз кўрсатса, тизим қайси бири асосий эканини ўзи тахмин қилишга мажбур бўлади, ташқи ҳаволалар эса икки манзил ўртасида бўлиниб кетади. Бу жазога олиб келмайди, лекин ортиқча чалкашлик ва баъзан нотўғри вариантнинг қидирувда чиқишига сабаб бўлади. Вариантлардан бири иккинчисига нисбатан рейтинг устунлигига эга эмас, шунинг учун қарорни техник қулайлик ва бренд услубига қараб қабул қилиш мумкин.
www'сиз вариантнинг афзалликлари
Қисқа манзил ёдда қолиши, рекламада, визиткада ва ижтимоий тармоқларда ёзилиши осонроқ. Кўплаб замонавий брендлар айнан шу сабабдан www'сиз манзилни танлайди. Кичик бизнес, шахсий блог ёки битта саҳифали сайт учун бу кўпинча энг табиий танловдир, чунки қўшимча субдомен ҳеч қандай амалий фойда бермайди. Масалан, Самарқанддаги хусусий мактаб ўз сайтини maktab.uz кўринишида реклама қилса, ота-оналар уни телефонда тез ва хатосиз ёза олади.
www вариантининг техник афзалликлари
Катта лойиҳалар учун www бир нечта ҳақиқий техник устунлик беради. Биринчиси CNAME билан боғлиқ: DNS стандартига кўра домен илдизида (apex) CNAME ёзувини бошқа ёзувлар билан бирга ишлатиб бўлмайди, чунки у ерда SOA ва NS ёзувлари бўлиши шарт. Айрим булутли платформалар ва CDN хизматлари эса сайтни айнан CNAME орқали улашни сўрайди. www субдомени учун бу муаммо эмас, илдиз учун эса махсус ечимлар керак бўлади.
Иккинчи фарқ cookie файлларига тааллуқли. Агар сайт cookie'ни илдиз домен учун Domain атрибути билан ўрнатса, у барча субдоменларга ҳам юборилади. Масалан, static.maktab.uz дан расм юкланганда ҳам браузер кераксиз cookie'ларни жўнатади. Сайт www да ишласа, cookie'ларни фақат шу субдомен билан чеклаш осонроқ. Бу фарқ кичик сайтлар учун деярли сезилмайди, лекин кўп субдоменли йирик порталларда аҳамиятли бўлиши мумкин.
Иккала ёзув ҳам DNS'да бўлиши шарт
Қайси вариант танланмасин, иккинчиси ҳам ишлаши керак. Кўп фойдаланувчилар одатга кўра www'ни қўшиб ёзади, бошқалар эса уни тушириб қолдиради. Агар www учун DNS ёзуви йўқ бўлса, бундай ташриф буюрувчи "сайт топилмади" хатосини кўради ва эҳтимол рақобатчингиз сайтига ўтади. Одатий созлама қуйидагича:
maktab.uz. 3600 IN A 203.0.113.25
www.maktab.uz. 3600 IN CNAME maktab.uz.Натижани текшириш учун иккала номни сўраб кўринг. Иккинчи буйруқ аввал CNAME мақсадини, кейин IP манзилни қайтариши керак:
dig +short maktab.uz A
dig +short www.maktab.uzТанловни 301 йўналтириш билан мустаҳкамлаш
Иккала ном серверга етиб келгач, иккинчи даражали вариант асосийга доимий 301 коди билан йўналтирилади. Apache ишлатиладиган хостингда www'ни олиб ташлаш учун .htaccess файлига қуйидаги қоида ёзилади. У ҳар қандай www билан бошланадиган хостни тутиб олади ва йўлни сақлаган ҳолда www'сиз HTTPS манзилга юборади:
RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} ^www\.(.+)$ [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://%1/$1 [R=301,L]Агар аксинча www асосий қилиб танланган бўлса, қоида тескари ёзилади:
RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} !^www\. [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://www.%{HTTP_HOST}/$1 [R=301,L]nginx ишлатиладиган серверда эса иккинчи вариант учун алоҳида сервер блоки яратиб, унда return 301 https://maktab.uz$request_uri; кўрсатмасини ёзиш етарли. Ҳар қандай ҳолатда йўналтиришдан кейин натижани буйруқ сатрида текшириб қўйинг:
curl -sI https://www.maktab.uz/qabul | grep -iE "^(HTTP|location)"SSL сертификати ва HSTS
Йўналтириш HTTPS орқали ҳам ишлаши учун сертификат иккала номни қамраб олиши керак. Акс ҳолда https://www.maktab.uz ни очган фойдаланувчи йўналтиришни кўрмасдан олдин хавфсизлик огоҳлантиришига дуч келади. sayt.uz хостингида бериладиган Let's Encrypt сертификати одатда домен ва унинг www вариантини бирга олади, шуни кабинетдаги сертификат маълумотларида текшириш мумкин. Агар сайтда HSTS сарлавҳасини includeSubDomains билан ёқмоқчи бўлсангиз, эҳтиёт бўлинг: бу барча субдоменларни фақат HTTPS орқали очишга мажбур қилади, шунинг учун аввал ҳар бир субдоменда сертификат борлигига ишонч ҳосил қилинг.
Сайт ичидаги изчиллик
Йўналтириш ўрнатилгандан кейин сайт кодида ҳам фақат танланган вариант ишлатилиши керак. Каноник теглар, сайт харитаси, ички ҳаволалар ва ижтимоий тармоқлар учун метамаълумотлар бир хил манзилни кўрсатсин. WordPress'да "Сайт манзили" ва "WordPress манзили" созламалари танланган вариантга мос бўлиши шарт, акс ҳолда сайт очилмай, чексиз йўналтириш хатосини беради. Google Search Console'да эса "домен" туридаги ресурс қўшиб, DNS орқали тасдиқлаш қулай, чунки у www ва www'сиз вариантларни ҳам, HTTP ва HTTPS'ни ҳам битта ҳисоботда жамлайди.
Хуллас, www билан ёки www'сиз манзил ўртасидаги танлов рейтингга таъсир қилмайди. Кичик ва ўрта сайтлар учун қисқа www'сиз манзил қулай, кўп субдоменли ва CDN орқали ишлайдиган йирик лойиҳалар учун эса www техник жиҳатдан мослашувчанроқ. Энг муҳими, иккала ном ҳам DNS'да мавжуд бўлсин, сертификат иккаласини қамрасин ва иккинчи вариант асосийга 301 билан йўналтирилсин.