Ma'lumotlarni şifrlaş deganda oddiy öqiladigan matnni maxsus algoritm yordamida tuşunarsiz simvollar töplamiga aylantiriş tuşuniladi. Kalit bölmasa, bu matnni qaytarib öqib bölmaydi. Zamonaviy internet xizmatlarining deyarli barçasi şifrlaş texnologiyalariga tayanadi va Sayt.uz infratuzilmasi ham bundan istisno emas. Mijozlarning saytlari, bazalari va fayllari serverda saqlanayotganda ham, taşqi dunyo bilan aloqada bölayotganda ham bir neça qatlamli himoya ostida turadi.
Symmetric va asymmetric şifrlaş farqi
Şifrlaş algoritmlari ikkita katta oilaga bölinadi. Symmetric algoritmlar bitta kalit yordamida ham şifrlaydi, ham deşifrlaydi. Eng maşhuri AES bölib, u 128, 192 yoki 256 bitli kalit uzunligiga ega bölişi mumkin. Bu algoritm tez işlaydi va katta hajmdagi ma'lumotlar uçun ideal hisoblanadi. Asymmetric algoritmlarda esa ikkita kalit işlatiladi — birini oçiq (public) va ikkinçisini yaşirin (private) deb ataladi. RSA va ECC şu turdagi algoritmlar. Ular sekinroq, lekin kalit almaşiş va raqamli imzo uçun zarur.
At-rest encryption — disk va baza darajasida
At-rest encryption — bu serverda yotgan, lekin hozir işlatilmayotgan ma'lumotlarni şifrlaş usuli. Agar disk öğirlansa yoki backup fayl notöğri qöllarga tuşsa, şifrlanmagan ma'lumot töğridan-töğri öqiladi. Şifrlangan diskdan esa heç narsa olib bölmaydi. Sayt.uz serverlarida butun disk bölimlari LUKS yoki dm-crypt orqali AES-256 bilan şifrlangan. MySQL bazalari uçun esa transparent data encryption qöllaniladi — bu jadval fayllarini diskka yoziş çoğida avtomatik şifrlaydi.
In-transit encryption — tarmoq orqali uzatiş
In-transit encryption ma'lumot bir nuqtadan ikkinçi nuqtaga yölda ketayotganda himoyalaşni anglatadi. Bu yerda asosiy protokol TLS hisoblanadi. Brauzer sayt bilan boğlanayotganda avval TLS handşake ötkaziladi: sertifikat tekşiriladi, kalitlar almaşinadi va şundan keyingina haqiqiy ma'lumot şifrlangan kanal orqali yuboriladi. Sayt.uz barça SSL sertifikatlari TLS 1.2 va 1.3 versiyalarini qöllab-quvvatlaydi, eski va zaif versiyalar esa öçirib qöyilgan.
Kalit boşqaruvi va rotation
Şifrlaşning eng zaif joyi — bu algoritm emas, balki kalit qanday saqlanayotgani. Agar kalit kod içida oçiq yotgan bölsa yoki bir kalitdan yillar davomida foydalanilsa, butun himoya ma'nosini yöqotadi. Yaxşi amaliyot kalitlarni alohida vault tizimlarida saqlaş va vaqti-vaqti bilan yangilab turişni talab qiladi. Sayt.uz infratuzilmasida master kalitlar HSM modullarida yoki HashiCorp Vault'da saqlanadi, işçi kalitlar esa har 90 kunda avtomatik rotation ötkazadi.
Haşing — şifrlaşdan farqi
Köpçilik haşing va encryption'ni aralaştirib yuboradi, lekin ular butunlay boşqa narsalar. Encryption qaytariladigan jarayon — kalit bölsa, matn qayta tiklanadi. Haşing esa bir tomonlama: matn haş'ga aylantiriladi, lekin haş'dan asl matnni qaytarib olib bölmaydi. Parollarni saqlaş uçun aynan haşing işlatiladi, heç qaçon şifrlaş emas. Sayt.uz foydalanuvçi parollari bcrypt algoritmi bilan saqlanadi, har bir parol uçun unikal salt qöşiladi.
Sayt.uz amaliyot
Sayt.uz platformasida ma'lumotlarni şifrlaş standart sifatida kelaida — qöşimça tölov talab qilinmaydi. Barça tarif rejalarida disk şifrlaş, baza şifrlaş va majburiy HTTPS yoqilgan. SSL sertifikatlari narxi yiliga 95 ming sömdan boşlanadi, Wildcard sertifikatlar esa 380 ming sömdan. 2026 yil ma'lumotlariga köra, mijozlarimizning 97 foizi HTTPS dan foydalanmoqda, server diskidagi şifrlanmagan ma'lumotlar bilan boğliq hodisalar nolga teng. Korporativ tariflarda HSM-asoslangan kalit boşqaruvi va FIPS 140-2 darajadagi şifrlaş qöllab-quvvatlanadi.