Sayt buzilganda köpçilik birinçi navbatda kuçsiz parolni yoki xosting xatosini gumon qiladi. Amalda esa WordPress saytlarida eng köp uçraydigan kiriş yöli boşqaça: uzoq vaqt yangilanmagan plagin. WordPress yadrosi katta jamoa tomonidan doimiy tekşiriladi va xavfsizlik tuzatişlari avtomatik örnatiladi, ammo plaginlarni minglab turli dasturçilar yozadi va ularning sifati bir xil emas. Bitta eski forma, slayder yoki fayl yuklaş plagini butun saytni, ma'lumotlar bazasini va hatto öşa xosting akkauntidagi boşqa saytlarni ham xavf ostiga qöyişi mumkin.
Zaiflik oşkor bölgandan keyin nima sodir böladi
Plaginda xavfsizlik teşigi topilganda, odatda tadqiqotçi uni dasturçiga xabar qiladi, dasturçi tuzatilgan versiyani çiqaradi, söngra zaiflik haqida oçiq ma'lumot e'lon qilinadi. Aynan şu e'lon qilingan paytdan boşlab xavf keskin oşadi. Hujumçilar özgarişlar röyxatini va tuzatilgan kodni soliştirib, teşik qayerda ekanini tez aniqlaydi va internetdagi minglab saytlarni avtomatik skanerlay boşlaydi. Skaner sizning saytingiz kiçikmi yoki maşhurmi, umuman qiziqmaydi: u faqat plagin papkasi va versiya raqamini qidiradi.
Şuning uçun "mening saytim kiçik, kim ham buzardi" degan fikr notöğri. Hujumlarning katta qismi qölda emas, botlar orqali bajariladi. Bot wp-content/plugins/ içidagi ma'lum papkalarni söraydi, readme.txt faylidan versiyani öqiydi va zaif versiya topilsa, tayyor ekspluatni işga tuşiradi. Bu jarayon bir neça soniya davom etadi va sayt egasi heç narsani sezmasligi mumkin.
Qaysi plaginlar ayniqsa xavfli
Har qanday plagin zaif bölişi mumkin, lekin ba'zi turlari köproq hujumga uçraydi. Fayl yuklaş imkonini beradigan plaginlar (forma, galereya, import vositalari) notöğri tekşiruv bölsa, hujumçiga PHP fayl yuklaş imkonini beradi. Sahifa quruvçilar va slayderlar juda köp saytda örnatilgani sababli botlar uçun foydali nişon hisoblanadi. Şuningdek, dasturçisi taşlab ketgan, bir neça yildan beri yangilanmagan plaginlar ham katta xavf: ularda zaiflik topilsa, tuzatiş umuman çiqmasligi mumkin.
- forma va fayl yuklaş plaginlari, çunki ular foydalanuvçidan kelgan ma'lumotni qabul qiladi;
- sahifa quruvçilar, slayderlar va mavzu bilan birga kelgan premium plaginlar, çunki ular köpinça alohida yangilanmaydi;
- uzoq vaqt öçirilgan, lekin serverda qoldirilgan plaginlar.
Oxirgi band köpçilikni hayron qoldiradi. WordPress admin panelida plaginni "öçiriş" (deaktivatsiya) uning fayllarini serverdan olib taşlamaydi. Köp hollarda zaif fayl töğridan-töğri URL orqali çaqirilişi mumkin, şuning uçun işlatilmayotgan plaginni deaktivatsiya qiliş emas, butunlay öçirib taşlaş kerak.
Amaliy misol: Toşkentdagi mebel dökoni
Tasavvur qiling, Toşkentdagi mebel dökoni bir neça yil oldin dasturçiga katalog saytini buyurtma qilgan. Sayt işlab turibdi, buyurtmalar kelyapti, şuning uçun heç kim admin panelga kirib yangilanişlarni tekşirmagan. Bir kuni mijozlar sayt oçilganda notaniş reklama sahifasiga ötib ketayotganini aytişadi. Tekşiruv natijasida boş sahifadagi slayder plagini beş yildan beri yangilanmagani va unda ma'lum zaiflik borligi aniqlanadi. Hujumçi şu teşik orqali yuklaş papkasiga yaşirin PHP fayl joylagan va undan saytning boşqa fayllarini özgartirgan.
Bunday holatda faqat plaginni yangilaşning özi yetarli emas, çunki joylangan orqa eşik (backdoor) saqlanib qoladi. Töliq tozalaş, parollarni almaştiriş va keyin barça plaginlarni yangilaş kerak böladi. Agar plaginlar öz vaqtida yangilanganida, bu holat umuman yuz bermagan bölardi va tozalaşga ketgan vaqt va xarajat tejalardi.
Saytdagi plaginlar holatini tekşiriş
Admin panelidagi "Plaginlar" sahifasi yangilaniş kerakligini körsatadi, ammo serverga SSH orqali kiriş imkoningiz bölsa, WP-CLI vositasi tezroq va aniqroq ma'lumot beradi. Quyidagi buyruqlar sayt papkasida bajariladi:
wp plugin list --fields=name,status,version,update_version
wp plugin list --update=available
wp plugin list --status=inactive
Birinçi buyruq barça plaginlarni joriy va mavjud yangi versiyasi bilan körsatadi, ikkinçisi faqat yangilanişi kutilayotganlarni, uçinçisi esa öçirilgan, lekin serverda turgan plaginlarni çiqaradi. WordPress.org katalogidan örnatilgan plaginlar fayllari özgartirilmaganini ham tekşiriş mumkin:
wp core verify-checksums
wp plugin verify-checksums --all
Agar checksum tekşiruvi biror plagin faylining asl nusxadan farq qilişini körsatsa, bu şubhali belgi. Premium plaginlar uçun bu tekşiruv işlamaydi, çunki ularning asl nusxasi rasmiy katalogda yöq.
Plaginlarni xavfsiz yangilaş tartibi
Yangilanişdan qörqib, uni keçiktiriş ham xavf. Eng töğri yöl yangilaşni tartibli jarayonga aylantirişdir. Avval fayllar va ma'lumotlar bazasining zaxira nusxasini oling, keyin plaginlarni yangilang va saytning asosiy sahifalarini, formalarni va savatni tekşiring. Muammo çiqsa, zaxiradan tezda qaytiş imkoni böladi.
- Ma'lumotlar bazasi zaxirasini oling:
wp db export zaxira.sql. - Sayt fayllarini arxivlang yoki xosting panelidagi zaxira vositasidan foydalaning.
- Plaginlarni birma-bir yoki birdaniga yangilang:
wp plugin update --all. - Boş sahifa, aloqa formasi, buyurtma jarayoni va admin panelni tekşiring.
- Işlatilmayotgan plaginlarni öçiring:
wp plugin delete plagin-nomi.
Katta yoki murakkab saytlar uçun avval nusxa (staging) muhitda sinab köriş tavsiya etiladi. sayt.uz xostingida fayllar va bazani ISPmanager panelidan boşqariş mumkin, zaxira böyiça savollar bölsa sayt.uz kabinetidan yoki texnik yordam orqali murojaat qilsa böladi.
Avtomatik yangilaniş: qaçon yoqiş kerak
WordPress 5.5 versiyasidan boşlab har bir plagin uçun avtomatik yangilanişni alohida yoqiş mumkin. "Plaginlar" sahifasida har bir qator yonida avtomatik yangilanişni yoqiş havolasi bor. Oddiy, kam özgaruvçan plaginlar (masalan, xavfsizlik, keş yoki SEO vositalari) uçun bu juda qulay. Murakkab dökon plaginlari yoki saytning asosiy funksiyasi boğliq bölgan kengaytmalar uçun esa avtomatik yangilanişdan köra nazorat ostidagi qölda yangilaş xavfsizroq bölişi mumkin.
Avtomatik yangilaniş işlaşi uçun WordPress cron vazifalari işlab turişi kerak. Kam taşrif buyuriladigan saytlarda içki cron keçikişi mumkin, şuning uçun server cron orqali wp cron event run --due-now buyruğini muntazam işga tuşiriş foydali.
Plaginlar sonini kamaytiriş
Har bir qöşimça plagin yangi kod, yangi yangilaniş va yangi potentsial zaiflik demakdir. Köpinça saytda bitta kiçik vazifa uçun örnatilgan va keyin unutilgan önlab plaginlar töplanib qoladi. Har çorakda plaginlar röyxatini körib çiqing: qaysi biri haqiqatan kerak, qaysi birining vazifasini mavzu yoki boşqa plagin bajaradi, qaysi biri bir yildan ortiq yangilanmagan. Rasmiy katalogda oxirgi yangilaniş sanasi va WordPress versiyasi bilan mosligi körsatiladi, bu plagin hali qöllab-quvvatlanayotganini baholaşga yordam beradi.
Plaginni tanlaşda faqat funksiyaga emas, uning hayotiyligiga ham qarang: faol örnatişlar soni, muntazam yangilanişlar, qöllab-quvvatlaş forumida dasturçining javob berişi. Taşlab ketilgan plaginni bugun örnatiş ertangi muammoga eşik oçiş bilan barobar.