✅
Xavfsizlik

Input validation — foydalanuvçi ma'lumotlarini töğri tekşiriş

07.03.2025
← Barça maqolalar

Input validation deganda biz foydalanuvçidan kelgan har qanday ma'lumotni işlatişdan oldin tekşirişni tuşunamiz. Bu eng asosiy va eng köp e'tibordan çetda qoladigan himoya qatlami. Köpçilik dasturçi "men foydalanuvçini işonaman" yoki "front-end'da tekşirdim, yetadi" deb öylaydi. Aslida har ikkalasi ham xato. Foydalanuvçini heç qaçon işonib bölmaydi va front-end'dagi tekşiruvni hujumçi bemalol çetlab ötadi.

Whitelist vs Blacklist — qaysi biri töğri?

Validation'da ikkita asosiy yondaşuv mavjud: whitelist (ruxsat etilganlar röyxati) va blacklist (taqiqlanganlar röyxati). Blacklist'da siz "bu belgilar xavfli, ularni rad etaman" deb yozasiz. Lekin bu yondaşuv juda zaif — çunki xavfli belgilarning hammasini bilib bölmaydi. Hujumçilar doim yangi usullar topadi. Whitelist'da esa siz "faqat şu belgilarga ruxsat beraman" deysiz. Bu yondaşuv ança xavfsiz. Misol uçun, telefon raqami uçun faqat raqamlar va "+" belgisiga ruxsat berasiz. Email uçun maxsus filter_var() funksiyasi işlatasiz.

Server-side validation majburiy

JavaScript orqali front-end'da tekşiriş foydali, lekin u faqat foydalanuvçi tajribasini yaxşilaş uçun. Xavfsizlik nuqtai nazaridan u heç narsa bermaydi. Çunki hujumçi brauzerdagi JavaScript'ni öçirib qöyişi yoki töğridan-töğri HTTP sörov yuborişi mumkin. Şuning uçun har bir validation server tomonida takrorlanişi şart. Bu qöş iş kabi körinadi, lekin majburiy. Server-side validation'siz biror dastur xavfsiz böla olmaydi.

Ma'lumot turlariga qarab validation

Har bir ma'lumot turi öz validation qoidalariga ega. Email uçun filter_var($email, FILTER_VALIDATE_EMAIL) işlatiladi. URL uçun FILTER_VALIDATE_URL. Raqamlar uçun is_numeric() yoki ctype_digit(). Sana uçun DateTime klassi. Telefon raqami uçun regex orqali tekşiriş — masalan Özbekiston raqami uçun "^\+998[0-9]{9}$". Uzunlikni ham tekşiriş kerak — juda uzun matn ham xavf bölişi mumkin (denial of service hujumi).

Fayl yuklaş — alohida xavf

Foydalanuvçi yuklagan fayllar eng katta xavf manbalaridan biri. Faqat fayl kengaytmasiga işonib bölmaydi — hujumçi .php fayliga .jpg nom berişi mumkin. Şuning uçun fayl turini mime type orqali tekşiriş kerak. Bundan taşqari fayl ölçamini çeklaş, fayl nomini özgartiriş (oddiy random string), faylni web root taşqarisida saqlaş kerak. Va eng muhimi — yuklangan fayl PHP sifatida işga tuşmasligi uçun server konfiguratsiyasini töğrilaş kerak.

Validation xato xabarlari

Validation muvaffaqiyatsiz bölganda foydalanuvçiga nima xato ekanini aniq aytiş kerak. Lekin xato xabarlari ortiqça texnik ma'lumot bermasligi şart. Masalan, "Email notöğri formatda" yaxşi xabar. Lekin "SQLSTATE[23000]: Integrity constraint violation" yomon — bu hujumçi uçun ma'lumotlar bazasi tuzilişi haqida ma'lumot beradi.

Sayt.uz amaliyot

Sayt.uz platformasida har bir forma server tomonida tekşiriladi. Email, telefon, parol kuçliligi, fayl turi va ölçami — barça narsa whitelist yondaşuvi bilan validate qilinadi. Foydalanuvçi tajribasi uçun front-end validation ham qöşilgan, lekin u heç qaçon yagona himoya bölmaydi. Saytingizni Sayt.uz hostingda joylaştirib, domen va SSL sertifikat orqali töliq xavfsizlik ta'minlaşingiz mumkin.

Öxşaş maqolalar

🈲 SEO spam hujumi: Google'da saytingiz nomidan begona yaponça sahifalar çiqyapti 🐘 PHP'dagi kritik zaifliklar: yangilaşni nega keçiktirmaslik kerak 📚 OJS jurnal saytini himoyalaş: yangilaş, fayllar va botlardan himoya 🧪 Oçiq phpinfo() va unutilgan test fayllari: saytga qanday xavf tuğdiradi
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek 🇺🇿 Özbek (yangi) ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English