Sessiya — bu foydalanuvçi va server örtasidagi davomli aloqa. Foydalanuvçi tizimga kirgandan keyin har bir sörovda sessiya identifikatori (session ID) yuboriladi va server uni qaysi foydalanuvçi deb tan oladi. Agar hujumçi bu session ID'ni qölga kiritsa, u foydalanuvçining hisobiga töliq kirib oladi — parolni bilmasdan ham. Şuning uçun session ID'ni himoya qiliş nihoyatda muhim.
Secure cookie sozlamalari
PHP'da session ID odatda cookie orqali saqlanadi. Bu cookie'ning sozlamalari töğri bölişi şart. session_set_cookie_params() funksiyasi orqali quyidagilar belgilanadi: secure=true (faqat HTTPS orqali yuborilsin), httponly=true (JavaScript'dan öqiş mumkin emas), samesite='Lax' yoki 'Strict' (CSRF himoyasi), path='/' (butun saytda işlasin), domain=null (faqat şu domen). Bu sozlamalarni session_start()'dan oldin qiliş kerak.
Session hijacking — sessiya öğirlaş
Session hijacking — bu hujumçining foydalanuvçining session ID'ni qölga kiritişi. Bu bir neça usul bilan amalga oşadi: XSS orqali (agar cookie HttpOnly bölmasa), tarmoq sniffing (agar HTTPS bölmasa), URL'da session ID yuboriş, public WiFi'da man-in-the-middle. Himoya: HTTPS majburiy, HttpOnly cookie, URL'da session ID yuborilmasligi (php.ini'da session.use_only_cookies=1), va IP/User-Agent tekşiruvi.
Session regeneration — ID yangilaş
Foydalanuvçi tizimga kirgan paytda yoki muhim amal qilganda session ID ni yangilaş kerak. Bu session_regenerate_id(true) orqali amalga oşiriladi. true parametri eski sessiyani öçiradi. Bu nima uçun kerak? Session fixation hujumida hujumçi avval özi session ID yaratadi va foydalanuvçini şu ID bilan tizimga kirişga majbur qiladi. Keyin u öşa ID orqali foydalanuvçi nomidan işlay oladi. Regeneration bunga tösqinlik qiladi.
Session timeout — vaqt çeklaş
Sessiya çeksiz uzoq davom etmasligi kerak. Ikki xil timeout bor: absolute timeout (umuman qança vaqt) va idle timeout (qançalik harakatsizlik). Bank ilovalarida idle timeout odatda 5-15 daqiqa, absolute timeout 1-2 soat. Oddiy saytlarda idle 30 daqiqa, absolute 24 soat bölişi mumkin. Timeout'ni amalga oşiriş uçun sessiyada last_activity vaqti saqlanadi va har sörovda tekşiriladi.
IP va User-Agent tekşiruvi
Qöşimça himoya sifatida sessiyada foydalanuvçining IP manzili va User-Agent string saqlanişi mumkin. Har sörovda ular tekşiriladi — agar özgargan bölsa, sessiya tugatiladi. Lekin diqqat: IP manzil mobil tarmoqda tez özgarişi mumkin (foydalanuvçi WiFi'dan mobile internet'ga ötsa). Şuning uçun IP'ning faqat birinçi 3 bloki yoki AS raqami soliştirilişi mumkin. User-Agent esa odatda barqaror.
Logout — sessiya tugatiş
Foydalanuvçi tizimdan çiqqanda sessiya töliq tugatilişi kerak. Bu uçta qadamdan iborat: 1) $_SESSION ni böşatiş, 2) session_destroy() çaqiriş, 3) cookie'ni öçiriş (setcookie(session_name(), '', time()-3600)). Faqat bittasini qiliş yetarli emas — uçalasi ham kerak.
Sayt.uz amaliyot
Sayt.uz platformasida sessiya cookie'lari avtomatik Secure va HttpOnly bayroqlari bilan örnatiladi. SameSite=Lax sozlamasi CSRF himoyasi beradi. Tizimga kirganda session_regenerate_id majburiy bajariladi. Idle timeout 30 daqiqa, absolute timeout 24 soat. Saytingizni Sayt.uz hostingda joylaştirib, sessiyalar HTTPS orqali xavfsiz uzatiladi. Bepul SSL sertifikat ham mavjud.