SSH (Secure Shell) — serverga uzoqdan, şifrlangan kanal orqali ulaniş protokoli. VPS yoki dedicated server boşqarayotgan bölsangiz, SSH asosiy vositangiz. Buyruqlar bilan fayl boşqariş, dastur örnatiş, log köriş — hammasi terminal orqali.
Asosiy ulaniş
Terminal (Linux/Mac) yoki PowerShell (Windows 10+):
ssh foydalanuvchi@server-ip
Misol: ssh root@185.123.45.67. Birinçi marta "fingerprint" tasdiqlaş söraladi — "yes" yozing. Keyin parol kiriting.
Port özgartirilgan bölsa
Standart port 22. Xavfsizlik uçun köpinça özgartiriladi:
ssh -p 2222 foydalanuvchi@server-ip
SSH kalit — parolsiz va xavfsizroq
Parol örniga kriptografik kalit juftligi. Brute force hujumiga deyarli immunitet. Yaratiş:
ssh-keygen -t ed25519 -C "email@example.com"
Ikki fayl yaratiladi: maxfiy (id_ed25519, heç kimga bermang) va oçiq (id_ed25519.pub).
Kalitni serverga joylaş
ssh-copy-id foydalanuvchi@server-ip
Yoki oçiq kalitni qölda serverdagi ~/.ssh/authorized_keys fayliga qöşing. Endi parolsiz ulanasiz.
Parol bilan kirişni öçiriş
Kalit işlaganidan keyin, server xavfsizligi uçun parol bilan kirişni butunlay öçiring. /etc/ssh/sshd_config: PasswordAuthentication no. Bu brute force hujumlarni butunlay tösadi.
Foydali buyruqlar
1) ls -la — fayllar röyxati. 2) cd /papka — papkaga ötiş. 3) nano fayl — fayl tahrirlaş. 4) tail -f log.txt — log jonli kuzatiş. 5) htop — server yuki. 6) df -h — disk holati.
SCP — fayl köçiriş
SSH orqali fayl yuboriş:
scp fayl.zip foydalanuvchi@server-ip:/papka/
SSH config — qulaylik
~/.ssh/config fayliga server ma'lumotini saqlang. Keyin şunçaki ssh mening-serverim — IP, port, kalitni eslab ötirmaysiz.
Xavfsizlik tavsiyalari
1) Kalit işlatiş (parol emas). 2) Port özgartiriş. 3) root bilan töğridan-töğri kirişni öçiriş. 4) fail2ban örnatiş. 5) Faqat kerakli IP'larga ruxsat.
Sayt.uz amaliyot
Sayt.uz VPS mijozlariga SSH kalit asosida ulaniş tavsiya etiladi. Shared hostingda esa terminal örniga boşqaruv paneli (ispmanager) orqali işlaş xavfsizroq.