Xavfsiz kod yoziş — bu şunçaki "xato qilmaslik" emas. Bu butun bir falsafa: har bir foydalanuvçi kiritmasiga işonmaslik, har bir taşqi manbani tekşiriş va har bir çiqişni töğri formatlaş. Tajribali dasturçilar buni "defense in depth" deb ataydi — ya'ni har bir qatlamda himoya bölişi kerak. Agar bitta qatlam işlamay qolsa, ikkinçisi himoya qiladi. Bu yondaşuv ayniqsa veb-ilovalarda muhim, çunki ular doimo internet orqali hujumlarga oçiq.
SQL injection — eng xavfli zaiflik
SQL injection — bu hujumçi SQL söroviga özining buyruğini qöşiş orqali ma'lumotlar bazasini boşqariş imkoniyatiga ega bölişi. Misol uçun, agar siz foydalanuvçi kiritgan ID'ni töğridan-töğri SQL'ga qöşsangiz, hujumçi ID örniga "1 OR 1=1" yozib butun jadvalni öqib oladi. Yoki "1; DROP TABLE users" yozib jadvalni butunlay öçirib taşlaşi mumkin. Bundan himoyalanişning yagona töğri usuli — prepared statements işlatiş. PDO yoki MySQLi prepared statement'larida ma'lumotlar SQL kodi bilan aralaşmaydi va hujum imkoniyati yöqoladi.
XSS — Cross-Site Scripting hujumi
XSS hujumi — bu sahifaga begona JavaScript kodini joylaştiriş. Agar siz foydalanuvçi kiritgan matnni HTML sahifaga töğridan-töğri çiqarsangiz, hujumçi script taği orqali sessiya cookie'larini öğirlaşi, foydalanuvçini boşqa saytga yönaltirişi yoki uning nomidan amallar bajarişi mumkin. Himoya juda oddiy: çiqişdan oldin htmlspecialchars() funksiyasini ENT_QUOTES bayroği bilan işlatiş kerak. Bundan taşqari Content Security Policy header'i ham qöşimça qatlam beradi.
CSRF — Cross-Site Request Forgery
CSRF hujumida foydalanuvçi özi bilmagan holda boşqa saytda amal bajaradi. Misol uçun, foydalanuvçi sizning saytingizga kirgan va sessiyasi oçiq. Keyin u boşqa saytga kirsa va u yerda yaşirin forma bölib, sizning saytingizga sörov yuborsa — brauzer cookie'larni avtomatik qöşadi va sörov amalga oşadi. Himoya — har bir formada noyob CSRF token işlatiş. Bu token sessiyada saqlanadi va serverda tekşiriladi.
Secure defaults — xavfsiz boşlanğiç sozlamalar
Yaxşi dastur şunday yozilişi kerakki, agar dasturçi heç qanday sozlama qilmasa ham, tizim xavfsiz holatda bölsin. Misol uçun, yangi foydalanuvçi avtomatik admin huquqlariga ega bölmasligi kerak. Yangi fayl avtomatik dunyo uçun oçiq bölmasligi kerak. Cookie'lar avtomatik HttpOnly va Secure bölişi kerak. Sessiya avtomatik regenerate qilinişi kerak. Bu printsip "secure by default" deyiladi va eng zamonaviy framework'larda standart sifatida qöllaniladi.
Code review — boşqa köz muhim
Hatto eng tajribali dasturçi ham xatolar qiladi. Şuning uçun jamoa bölib işlaganda, har bir özgartiriş boşqa dasturçi tomonidan körib çiqilişi kerak. Code review jarayonida nafaqat xatolar topiladi, balki bilim ham almaştiriladi. Bundan taşqari avtomatik tahlil vositalari — SonarQube, PHPStan, Psalm — kodning sifatini doimiy kuzatib boradi. Bu vositalar potensial xavfsizlik muammolarini ham aniqlay oladi.
Sayt.uz amaliyot
Sayt.uz platformasida barça SQL sörovlar PDO prepared statements orqali bajariladi. Foydalanuvçi kiritmalari htmlspecialchars() bilan filtrlanadi va Content Security Policy header'lari faollaştirilgan. Har bir muhim forma CSRF token bilan himoyalangan. Saytingizni Sayt.uz hostingda joylaştirsangiz, server darajasidagi himoya qatlamlari ham qöşimça xavfsizlik beradi. Domen röyxatdan ötkaziş va SSL sertifikat örnatiş ham mavjud.