Bir kuni ertalab saytingiz odatdagidan sekin ochilayotganini sezasiz. Server ishlayapti, xato chiqmayapti, lekin har bir sahifa bir necha soniya o'ylanib turadi. Hosting panelida esa CPU grafigi yuqori chegaraga taqalib turganini ko'rasiz. Bu umumiy hostingda eng ko'p uchraydigan holatlardan biri: saytingiz o'ziga ajratilgan protsessor ulushini to'liq ishlatib qo'ygan. Ushbu maqolada bu nima uchun sodir bo'lishi, sabablarini qanday aniqlash va qayta takrorlanmasligi uchun nima qilish kerakligini ko'rib chiqamiz.
CPU limiti qanday ishlaydi
Umumiy hostingda bitta kuchli server ko'plab saytlar o'rtasida bo'lingan. Bir mijozning sayti butun serverni band qilib, boshqalarni to'xtatib qo'ymasligi uchun har bir akkauntga protsessor ulushi belgilanadi. Bu ulush odatda yadro foizida ifodalanadi: masalan, 100 foiz bitta to'liq yadroni anglatadi. Saytingiz shu ulushdan ko'proq hisoblash talab qilsa, tizim uni o'chirib qo'ymaydi, balki jarayonlaringizni sekinlashtiradi, ya'ni ular navbat bilan, cheklangan tezlikda bajariladi.
Aynan shuning uchun CPU limitining belgisi to'xtash emas, sekinlik bo'ladi. Foydalanuvchi uchun sahifa ochilish vaqti cho'ziladi, administrator paneli og'ir ishlaydi, ba'zan esa so'rovlar vaqt tugashi sababli 503 yoki 504 xato bilan yakunlanadi. Agar bir vaqtda jarayonlar soni limiti ham to'lsa, yangi tashrif buyuruvchilar umuman kuta olmay qolishi mumkin.
Eng ko'p uchraydigan sabablar
Qidiruv va boshqa botlar
Ko'pchilik sayt egalari trafikning katta qismi odamlardan emas, botlardan kelishini bilmaydi. Qidiruv tizimlari robotlari, SEO tahlil xizmatlari, sun'iy intellekt uchun ma'lumot yig'uvchi krauler va oddiy skanerlar sahifalarni ketma-ket yuklab turadi. Har bir yuklash keshsiz saytda PHP va ma'lumotlar bazasi ishini talab qiladi. Ayniqsa onlayn do'konlarda filtr kombinatsiyalari minglab noyob manzil yaratadi va bot ularning hammasini aylanib chiqishga urinadi.
Kesh yo'qligi
Kesh bo'lmasa, sayt har bir tashrifda sahifani noldan yig'adi: kod bajariladi, bazaga o'nlab so'rov yuboriladi, natija HTML'ga aylantiriladi. Kesh yoqilganda esa tayyor sahifa xotiradan yoki diskdan beriladi va protsessor deyarli ishlamaydi. Ko'p hollarda CPU muammosining yarmi aynan sahifa keshini yoqish bilan hal bo'ladi.
WP-Cron va fon vazifalari
WordPress'da rejalashtirilgan vazifalar standart holatda har bir tashrif paytida tekshiriladi. Trafik ko'p bo'lsa, bu tekshiruv tez-tez ishga tushadi, og'ir vazifalar, masalan zaxira nusxa yoki tashqi xizmat bilan sinxronlash plagini esa CPU'ni uzoq band qiladi.
Hujumlar va parol tanlash
wp-login.php va xmlrpc.php fayllariga avtomatik parol tanlash urinishlari ko'rinmas, lekin og'ir yuklama yaratadi. Har bir urinish PHP jarayonni ishga tushiradi va parol xeshini tekshiradi, bu esa protsessor uchun arzon ish emas.
Aybdorni loglar orqali topish
Sababni taxmin qilmasdan, saytning kirish logini (access log) tahlil qiling. Loglar odatda hosting panelidagi loglar bo'limida yoki akkauntingizning logs papkasida joylashgan. SSH orqali quyidagi buyruqlar eng muhim savollarga javob beradi:
# Eng ko'p so'rov yuborgan IP manzillar
awk '{print $1}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -20
# Eng faol User-Agent'lar (botlarni aniqlash)
awk -F'"' '{print $6}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -20
# Eng ko'p so'ralgan manzillar
awk '{print $7}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -20
# xmlrpc.php va wp-login.php'ga urinishlar
grep -cE "xmlrpc.php|wp-login.php" access.log
Agar birinchi ro'yxatda bitta IP manzil minglab so'rov bilan yetakchi bo'lsa, bu bot yoki hujum ehtimoli katta. Ikkinchi buyruq qaysi botlar eng faol ekanini ko'rsatadi: ba'zan foydasiz SEO kraulerlari qidiruv tizimlaridan ham ko'p yuklama beradi. Uchinchi buyruq eng ko'p so'ralgan sahifalarni chiqaradi, masalan filtr yoki qidiruv sahifalari og'ir bo'lishi mumkin. Oxirgisi esa kirish sahifalariga qilingan urinishlar sonini sanaydi.
Amaliy tuzatishlar
Birinchi qadam - sahifa keshini yoqish. WordPress uchun keshlash plaginlari, boshqa CMS'lar uchun esa ularning o'z kesh sozlamalari bor. Ikkinchi qadam - WP-Cron'ni haqiqiy cron'ga o'tkazish. Shunda vazifalar har bir tashrifda emas, belgilangan vaqtda bir marta ishlaydi:
// wp-config.php ichida
define('DISABLE_WP_CRON', true);
# Hosting panelidagi cron (har 15 daqiqada)
*/15 * * * * php /var/www/USER/data/www/example.uz/wp-cron.php >/dev/null 2>&1
Yo'l hostingingizdagi haqiqiy papkaga mos bo'lishi kerak, uni panelning fayl menejeridan tekshirib oling. Agar xmlrpc.php sizga kerak bo'lmasa (masalan, mobil ilova yoki Jetpack orqali nashr qilmasangiz), unga kirishni yopib qo'yish mumkin:
# .htaccess (Apache 2.4)
<Files xmlrpc.php>
Require all denied
</Files>
Zararli yoki keraksiz botlar uchun robots.txt orqali ma'lum bo'limlarni yopish, filtr sahifalarini indekslashdan chiqarish va juda faol IP manzillarni bloklash yordam beradi. Shuni yodda tuting: robots.txt faqat qoidaga amal qiladigan botlarga ta'sir qiladi, zararli skanerlar uni e'tiborsiz qoldiradi.
Misol: Namangandagi mebel do'koni
Namangandagi mebel do'koni sayti har kuni tushdan keyin sekinlashardi, panelda esa CPU doimiy chegarada turardi. Access log tahlili ikki narsani ko'rsatdi. Birinchidan, bitta SEO krauler katalogdagi rang, o'lcham va narx filtrlarining barcha kombinatsiyalarini aylanib chiqayotgan edi - bu kuniga o'n minglab so'rov degani. Ikkinchidan, xmlrpc.php ga har daqiqada parol tanlash urinishlari kelardi. Krauler bloklandi, filtr manzillari robots.txt orqali yopildi, xmlrpc.php o'chirildi va sahifa keshi yoqildi. Natijada CPU grafigi chegaradan ancha pastga tushdi va sayt tezligi tiklandi, tarifni oshirishga hojat qolmadi.
Optimallashtirish yetmasa
Agar kesh yoqilgan, botlar tartibga solingan va sekin so'rovlar tuzatilgan bo'lsa-yu, CPU baribir doimiy chegarada tursa, demak saytingiz haqiqatan ham o'sgan va ko'proq resurs kerak. Bu holda kuchliroq hosting tarifi yoki alohida resurslar beradigan VPS mantiqiy qadam bo'ladi. sayt.uz kabinetidan tarifni o'zgartirish yoki VPS buyurtma qilish mumkin, resurs grafiklarini birgalikda tahlil qilish uchun esa sayt.uz texnik yordamiga tiket yozing. Eng muhimi, avval sababni toping: aks holda kattaroq tarif ham botlar va keshsiz sahifalar bilan tez orada to'lib qoladi.