Бир куни эрталаб сайтингиз одатдагидан секин очилаётганини сезасиз. Сервер ишлаяпти, хато чиқмаяпти, лекин ҳар бир саҳифа бир неча сония ўйланиб туради. Хостинг панелида эса CPU графиги юқори чегарага тақалиб турганини кўрасиз. Бу умумий хостингда энг кўп учрайдиган ҳолатлардан бири: сайтингиз ўзига ажратилган процессор улушини тўлиқ ишлатиб қўйган. Ушбу мақолада бу нима учун содир бўлиши, сабабларини қандай аниқлаш ва қайта такрорланмаслиги учун нима қилиш кераклигини кўриб чиқамиз.
CPU лимити қандай ишлайди
Умумий хостингда битта кучли сервер кўплаб сайтлар ўртасида бўлинган. Бир мижознинг сайти бутун серверни банд қилиб, бошқаларни тўхтатиб қўймаслиги учун ҳар бир аккаунтга процессор улуши белгиланади. Бу улуш одатда ядро фоизида ифодаланади: масалан, 100 фоиз битта тўлиқ ядрони англатади. Сайтингиз шу улушдан кўпроқ ҳисоблаш талаб қилса, тизим уни ўчириб қўймайди, балки жараёнларингизни секинлаштиради, яъни улар навбат билан, чекланган тезликда бажарилади.
Айнан шунинг учун CPU лимитининг белгиси тўхташ эмас, секинлик бўлади. Фойдаланувчи учун саҳифа очилиш вақти чўзилади, администратор панели оғир ишлайди, баъзан эса сўровлар вақт тугаши сабабли 503 ёки 504 хато билан якунланади. Агар бир вақтда жараёнлар сони лимити ҳам тўлса, янги ташриф буюрувчилар умуман кута олмай қолиши мумкин.
Энг кўп учрайдиган сабаблар
Қидирув ва бошқа ботлар
Кўпчилик сайт эгалари трафикнинг катта қисми одамлардан эмас, ботлардан келишини билмайди. Қидирув тизимлари роботлари, SEO таҳлил хизматлари, сунъий интеллект учун маълумот йиғувчи краулер ва оддий сканерлар саҳифаларни кетма-кет юклаб туради. Ҳар бир юклаш кешсиз сайтда PHP ва маълумотлар базаси ишини талаб қилади. Айниқса онлайн дўконларда фильтр комбинациялари минглаб ноёб манзил яратади ва бот уларнинг ҳаммасини айланиб чиқишга уринади.
Кеш йўқлиги
Кеш бўлмаса, сайт ҳар бир ташрифда саҳифани нолдан йиғади: код бажарилади, базага ўнлаб сўров юборилади, натижа HTML'га айлантирилади. Кеш ёқилганда эса тайёр саҳифа хотирадан ёки дискдан берилади ва процессор деярли ишламайди. Кўп ҳолларда CPU муаммосининг ярми айнан саҳифа кешини ёқиш билан ҳал бўлади.
WP-Cron ва фон вазифалари
WordPress'да режалаштирилган вазифалар стандарт ҳолатда ҳар бир ташриф пайтида текширилади. Трафик кўп бўлса, бу текширув тез-тез ишга тушади, оғир вазифалар, масалан захира нусха ёки ташқи хизмат билан синхронлаш плагини эса CPU'ни узоқ банд қилади.
Ҳужумлар ва парол танлаш
wp-login.php ва xmlrpc.php файлларига автоматик парол танлаш уринишлари кўринмас, лекин оғир юклама яратади. Ҳар бир уриниш PHP жараённи ишга туширади ва парол хешини текширади, бу эса процессор учун арзон иш эмас.
Айбдорни логлар орқали топиш
Сабабни тахмин қилмасдан, сайтнинг кириш логини (access log) таҳлил қилинг. Логлар одатда хостинг панелидаги логлар бўлимида ёки аккаунтингизнинг logs папкасида жойлашган. SSH орқали қуйидаги буйруқлар энг муҳим саволларга жавоб беради:
# Eng ko'p so'rov yuborgan IP manzillar
awk '{print $1}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -20
# Eng faol User-Agent'lar (botlarni aniqlash)
awk -F'"' '{print $6}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -20
# Eng ko'p so'ralgan manzillar
awk '{print $7}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -20
# xmlrpc.php va wp-login.php'ga urinishlar
grep -cE "xmlrpc.php|wp-login.php" access.log
Агар биринчи рўйхатда битта IP манзил минглаб сўров билан етакчи бўлса, бу бот ёки ҳужум эҳтимоли катта. Иккинчи буйруқ қайси ботлар энг фаол эканини кўрсатади: баъзан фойдасиз SEO краулерлари қидирув тизимларидан ҳам кўп юклама беради. Учинчи буйруқ энг кўп сўралган саҳифаларни чиқаради, масалан фильтр ёки қидирув саҳифалари оғир бўлиши мумкин. Охиргиси эса кириш саҳифаларига қилинган уринишлар сонини санайди.
Амалий тузатишлар
Биринчи қадам - саҳифа кешини ёқиш. WordPress учун кешлаш плагинлари, бошқа CMS'лар учун эса уларнинг ўз кеш созламалари бор. Иккинчи қадам - WP-Cron'ни ҳақиқий cron'га ўтказиш. Шунда вазифалар ҳар бир ташрифда эмас, белгиланган вақтда бир марта ишлайди:
// wp-config.php ichida
define('DISABLE_WP_CRON', true);
# Hosting panelidagi cron (har 15 daqiqada)
*/15 * * * * php /var/www/USER/data/www/example.uz/wp-cron.php >/dev/null 2>&1
Йўл хостингингиздаги ҳақиқий папкага мос бўлиши керак, уни панелнинг файл менежеридан текшириб олинг. Агар xmlrpc.php сизга керак бўлмаса (масалан, мобил илова ёки Jetpack орқали нашр қилмасангиз), унга киришни ёпиб қўйиш мумкин:
# .htaccess (Apache 2.4)
<Files xmlrpc.php>
Require all denied
</Files>
Зарарли ёки кераксиз ботлар учун robots.txt орқали маълум бўлимларни ёпиш, фильтр саҳифаларини индекслашдан чиқариш ва жуда фаол IP манзилларни блоклаш ёрдам беради. Шуни ёдда тутинг: robots.txt фақат қоидага амал қиладиган ботларга таъсир қилади, зарарли сканерлар уни эътиборсиз қолдиради.
Мисол: Намангандаги мебель дўкони
Намангандаги мебель дўкони сайти ҳар куни тушдан кейин секинлашарди, панелда эса CPU доимий чегарада турарди. Access log таҳлили икки нарсани кўрсатди. Биринчидан, битта SEO краулер каталогдаги ранг, ўлчам ва нарх фильтрларининг барча комбинацияларини айланиб чиқаётган эди - бу кунига ўн минглаб сўров дегани. Иккинчидан, xmlrpc.php га ҳар дақиқада парол танлаш уринишлари келарди. Краулер блокланди, фильтр манзиллари robots.txt орқали ёпилди, xmlrpc.php ўчирилди ва саҳифа кеши ёқилди. Натижада CPU графиги чегарадан анча пастга тушди ва сайт тезлиги тикланди, тарифни оширишга ҳожат қолмади.
Оптималлаштириш етмаса
Агар кеш ёқилган, ботлар тартибга солинган ва секин сўровлар тузатилган бўлса-ю, CPU барибир доимий чегарада турса, демак сайтингиз ҳақиқатан ҳам ўсган ва кўпроқ ресурс керак. Бу ҳолда кучлироқ хостинг тарифи ёки алоҳида ресурслар берадиган VPS мантиқий қадам бўлади. sayt.uz кабинетидан тарифни ўзгартириш ёки VPS буюртма қилиш мумкин, ресурс графикларини биргаликда таҳлил қилиш учун эса sayt.uz техник ёрдамига тикет ёзинг. Энг муҳими, аввал сабабни топинг: акс ҳолда каттароқ тариф ҳам ботлар ва кешсиз саҳифалар билан тез орада тўлиб қолади.