Fuqaro biror davlat xizmati haqida ma'lumot qidirganda, birinchi navbatda saytning rasmiy ekaniga ishonch hosil qilishni xohlaydi. Internetda vazirlik, hokimlik yoki inspeksiya nomiga o'xshash sahifalar ko'p uchraydi va ularning ayrimlari to'lov yoki shaxsiy ma'lumot to'plash uchun ochiladi. gov.uz zonasi aynan shu muammoni hal qilish uchun mavjud: bu ikkinchi darajali zona davlat organlari uchun ajratilgan va undagi manzillarni har kim ro'yxatdan o'tkaza olmaydi. Shu sababli manzil oxiridagi gov.uz qo'shimchasi foydalanuvchi uchun rasmiylik belgisi bo'lib xizmat qiladi.
Kim gov.uz domenidan foydalanishi mumkin
Umumiy tamoyil shundan iboratki, bu zonadagi domenlar davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari uchun mo'ljallangan: vazirliklar, qo'mitalar, agentliklar, viloyat va tuman hokimliklari va shunga o'xshash tuzilmalar. Davlat organi tasarrufidagi muassasalar, davlat ishtirokidagi korxonalar yoki loyihalar uchun qoidalar boshqacha bo'lishi mumkin. Aniq mezonlar va ruxsat etilgan tashkilotlar ro'yxati .uz zonasini boshqaruvchi tashkilotning amaldagi qoidalari bilan belgilanadi va vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Shuning uchun ariza tayyorlashdan oldin zona ma'murining rasmiy saytida e'lon qilingan joriy tartibni o'qib chiqish shart.
Agar tashkilotingiz gov.uz talablariga mos kelmasa, bu sayt ochib bo'lmaydi degani emas. Oddiy .uz domeni ham to'liq ishonchli sayt uchun asos bo'la oladi, faqat bu holda rasmiylikni saytning o'zida aniq ko'rsatish kerak bo'ladi: tashkilot rekvizitlari, rasmiy manzil va boshqa rasmiy manbalardan havola.
Arizaga tayyorgarlik: nimalarni oldindan hal qilish kerak
Hujjatlar ro'yxati qoidalarga bog'liq, ammo deyarli har qanday holatda quyidagi masalalarni oldindan hal qilib qo'yish jarayonni tezlashtiradi:
- Domen nomi: qisqa, tashkilot nomining umum qabul qilingan lotincha qisqartmasi yoki tushunarli yozilishi.
- Rasmiy so'rov xati: odatda tashkilot blankasida, rahbar imzosi bilan rasmiylashtiriladi.
- Mas'ul shaxslar: domen bo'yicha ma'muriy va texnik aloqa uchun xodimlar, ularning ish telefoni va xizmat pochtasi.
- Texnik ma'lumot: sayt qaysi hostingda joylashishi va qaysi nom serverlari ishlatilishi.
Nom tanlashda ehtiyot bo'ling. Tashkilotlar qayta tashkil etilganda yoki nomi o'zgarganda domenni almashtirish uzoq jarayon bo'ladi va eski manzil hujjatlar, blankalar va boshqa saytlarda qolib ketadi. Shu sababli tez o'zgaradigan uzun rasmiy nom o'rniga barqaror va qisqa nom tanlash ma'qul.
Misol: tuman hokimligining yangi sayti
Viloyatdagi tuman hokimligi uzoq vaqt davomida bir xodim shaxsiy ravishda ochgan oddiy domendagi saytdan foydalanib kelgan. Xodim boshqa ishga o'tgach, domenni uzaytirish unutildi va sayt bir kunda ochilmay qoldi. Fuqarolar murojaat sahifasini topa olmadi, eski manzil esa hokimlikning ijtimoiy tarmoqdagi sahifalarida va bosma e'lonlarda qolaverdi. Shundan keyin hokimlik belgilangan tartibda gov.uz zonasida domen rasmiylashtirdi, mas'ul shaxs sifatida lavozim bo'yicha ikki xodimni ko'rsatdi va eski domen bilan bog'liq vaziyatni ham hal qildi: uni qayta tiklash imkoni bo'lgan holatda yangi manzilga yo'naltirish rejalashtirildi. Bu misoldagi asosiy saboq shuki, davlat tashkilotining domeni hech qachon alohida shaxsga bog'lanib qolmasligi kerak.
Saytni joylashtirish: hosting va ma'lumotlar
Davlat organlari sayti orqali fuqarolardan murojaatlar, ariza shakllari va boshqa shaxsiy ma'lumotlar qabul qilinadi. O'zbekiston qonunchiligi fuqarolarning shaxsiy ma'lumotlarini qayta ishlash va saqlashga, jumladan ularni mamlakat hududidagi serverlarda saqlashga oid talablarni belgilaydi. Aniq majburiyatlar tashkilot turi va ma'lumotlar xususiyatiga bog'liq, shuning uchun bu masalani tashkilotning yuristi yoki axborot xavfsizligi bo'yicha mas'ul bilan kelishib oling. O'zbekistondagi serverda joylashgan hosting bu talablarni bajarishni osonlashtiradi, Tas-IX tarmog'i orqali ulanish esa mahalliy foydalanuvchilar uchun sahifalar tez ochilishiga yordam beradi.
Texnik minimum: SSL, DNS va tekshiruv
Rasmiy sayt albatta HTTPS orqali ishlashi kerak. Fuqaro brauzerda xavfsizlik ogohlantirishini ko'rsa, rasmiy domen ham ishonchni saqlab qololmaydi. Sertifikat avtomatik yangilanadigan bo'lishi yoki uning muddati alohida kuzatilishi lozim. Domen va sayt ishga tushgach, asosiy sozlamalarni oddiy buyruqlar bilan tekshirib ko'rish mumkin:
# Domen qaysi nom serverlarida
dig +short NS tuman.misol.gov.uz
# Sayt manzili
dig +short A tuman.misol.gov.uz
# SSL sertifikat kimga va qachongacha berilgan
echo | openssl s_client -connect tuman.misol.gov.uz:443 -servername tuman.misol.gov.uz 2>/dev/null \
| openssl x509 -noout -subject -datesXizmat pochtasi uchun SPF, DKIM va DMARC yozuvlarini sozlash ham muhim. Davlat tashkiloti nomidan soxta xat yuborish firibgarlar uchun jozibali, to'g'ri sozlangan DMARC esa bunday xatlarni qabul qiluvchi serverlar rad etishiga yordam beradi.
Mas'ul shaxs almashganda
Davlat tashkilotlarida xodimlar almashishi odatiy hol, domen esa yillar davomida ishlashi kerak. Shuning uchun quyidagi tartibni ichki hujjat sifatida qayd etib qo'yish foydali:
- Domen, hosting va pochta bo'yicha barcha kirish ma'lumotlari shaxsiy emas, xizmat akkauntlarida saqlanadi.
- Aloqa pochtasi sifatida shaxsiy manzil emas, lavozim bo'yicha xizmat manzili ko'rsatiladi.
- Xodim ishdan ketganda parollar almashtiriladi va zona ma'muridagi aloqa ma'lumotlari yangilanadi.
- Domen va SSL muddatlari yillik reja jadvaliga kiritiladi.
Bu oddiy qoidalar ko'p muammolarning oldini oladi. Hosting, SSL yoki DNS bo'yicha texnik savollar tug'ilsa, sayt.uz texnik yordami orqali maslahat olish mumkin, gov.uz domenini rasmiylashtirish tartibi bo'yicha esa har doim zona ma'murining amaldagi qoidalariga tayaning.