Фуқаро бирор давлат хизмати ҳақида маълумот қидирганда, биринчи навбатда сайтнинг расмий эканига ишонч ҳосил қилишни хоҳлайди. Интернетда вазирлик, ҳокимлик ёки инспекция номига ўхшаш саҳифалар кўп учрайди ва уларнинг айримлари тўлов ёки шахсий маълумот тўплаш учун очилади. gov.uz зонаси айнан шу муаммони ҳал қилиш учун мавжуд: бу иккинчи даражали зона давлат органлари учун ажратилган ва ундаги манзилларни ҳар ким рўйхатдан ўтказа олмайди. Шу сабабли манзил охиридаги gov.uz қўшимчаси фойдаланувчи учун расмийлик белгиси бўлиб хизмат қилади.
Ким gov.uz доменидан фойдаланиши мумкин
Умумий тамойил шундан иборатки, бу зонадаги доменлар давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари учун мўлжалланган: вазирликлар, қўмиталар, агентликлар, вилоят ва туман ҳокимликлари ва шунга ўхшаш тузилмалар. Давлат органи тасарруфидаги муассасалар, давлат иштирокидаги корхоналар ёки лойиҳалар учун қоидалар бошқача бўлиши мумкин. Аниқ мезонлар ва рухсат этилган ташкилотлар рўйхати .uz зонасини бошқарувчи ташкилотнинг амалдаги қоидалари билан белгиланади ва вақти-вақти билан янгиланади. Шунинг учун ариза тайёрлашдан олдин зона маъмурининг расмий сайтида эълон қилинган жорий тартибни ўқиб чиқиш шарт.
Агар ташкилотингиз gov.uz талабларига мос келмаса, бу сайт очиб бўлмайди дегани эмас. Оддий .uz домени ҳам тўлиқ ишончли сайт учун асос бўла олади, фақат бу ҳолда расмийликни сайтнинг ўзида аниқ кўрсатиш керак бўлади: ташкилот реквизитлари, расмий манзил ва бошқа расмий манбалардан ҳавола.
Аризага тайёргарлик: нималарни олдиндан ҳал қилиш керак
Ҳужжатлар рўйхати қоидаларга боғлиқ, аммо деярли ҳар қандай ҳолатда қуйидаги масалаларни олдиндан ҳал қилиб қўйиш жараённи тезлаштиради:
- Домен номи: қисқа, ташкилот номининг умум қабул қилинган лотинча қисқартмаси ёки тушунарли ёзилиши.
- Расмий сўров хати: одатда ташкилот бланкасида, раҳбар имзоси билан расмийлаштирилади.
- Масъул шахслар: домен бўйича маъмурий ва техник алоқа учун ходимлар, уларнинг иш телефони ва хизмат почтаси.
- Техник маълумот: сайт қайси хостингда жойлашиши ва қайси ном серверлари ишлатилиши.
Ном танлашда эҳтиёт бўлинг. Ташкилотлар қайта ташкил этилганда ёки номи ўзгарганда доменни алмаштириш узоқ жараён бўлади ва эски манзил ҳужжатлар, бланкалар ва бошқа сайтларда қолиб кетади. Шу сабабли тез ўзгарадиган узун расмий ном ўрнига барқарор ва қисқа ном танлаш маъқул.
Мисол: туман ҳокимлигининг янги сайти
Вилоятдаги туман ҳокимлиги узоқ вақт давомида бир ходим шахсий равишда очган оддий домендаги сайтдан фойдаланиб келган. Ходим бошқа ишга ўтгач, доменни узайтириш унутилди ва сайт бир кунда очилмай қолди. Фуқаролар мурожаат саҳифасини топа олмади, эски манзил эса ҳокимликнинг ижтимоий тармоқдаги саҳифаларида ва босма эълонларда қолаверди. Шундан кейин ҳокимлик белгиланган тартибда gov.uz зонасида домен расмийлаштирди, масъул шахс сифатида лавозим бўйича икки ходимни кўрсатди ва эски домен билан боғлиқ вазиятни ҳам ҳал қилди: уни қайта тиклаш имкони бўлган ҳолатда янги манзилга йўналтириш режалаштирилди. Бу мисолдаги асосий сабоқ шуки, давлат ташкилотининг домени ҳеч қачон алоҳида шахсга боғланиб қолмаслиги керак.
Сайтни жойлаштириш: хостинг ва маълумотлар
Давлат органлари сайти орқали фуқаролардан мурожаатлар, ариза шакллари ва бошқа шахсий маълумотлар қабул қилинади. Ўзбекистон қонунчилиги фуқароларнинг шахсий маълумотларини қайта ишлаш ва сақлашга, жумладан уларни мамлакат ҳудудидаги серверларда сақлашга оид талабларни белгилайди. Аниқ мажбуриятлар ташкилот тури ва маълумотлар хусусиятига боғлиқ, шунинг учун бу масалани ташкилотнинг юристи ёки ахборот хавфсизлиги бўйича масъул билан келишиб олинг. Ўзбекистондаги серверда жойлашган хостинг бу талабларни бажаришни осонлаштиради, Tas-IX тармоғи орқали уланиш эса маҳаллий фойдаланувчилар учун саҳифалар тез очилишига ёрдам беради.
Техник минимум: SSL, DNS ва текширув
Расмий сайт албатта HTTPS орқали ишлаши керак. Фуқаро браузерда хавфсизлик огоҳлантиришини кўрса, расмий домен ҳам ишончни сақлаб қололмайди. Сертификат автоматик янгиланадиган бўлиши ёки унинг муддати алоҳида кузатилиши лозим. Домен ва сайт ишга тушгач, асосий созламаларни оддий буйруқлар билан текшириб кўриш мумкин:
# Domen qaysi nom serverlarida
dig +short NS tuman.misol.gov.uz
# Sayt manzili
dig +short A tuman.misol.gov.uz
# SSL sertifikat kimga va qachongacha berilgan
echo | openssl s_client -connect tuman.misol.gov.uz:443 -servername tuman.misol.gov.uz 2>/dev/null \
| openssl x509 -noout -subject -datesХизмат почтаси учун SPF, DKIM ва DMARC ёзувларини созлаш ҳам муҳим. Давлат ташкилоти номидан сохта хат юбориш фирибгарлар учун жозибали, тўғри созланган DMARC эса бундай хатларни қабул қилувчи серверлар рад этишига ёрдам беради.
Масъул шахс алмашганда
Давлат ташкилотларида ходимлар алмашиши одатий ҳол, домен эса йиллар давомида ишлаши керак. Шунинг учун қуйидаги тартибни ички ҳужжат сифатида қайд этиб қўйиш фойдали:
- Домен, хостинг ва почта бўйича барча кириш маълумотлари шахсий эмас, хизмат аккаунтларида сақланади.
- Алоқа почтаси сифатида шахсий манзил эмас, лавозим бўйича хизмат манзили кўрсатилади.
- Ходим ишдан кетганда пароллар алмаштирилади ва зона маъмуридаги алоқа маълумотлари янгиланади.
- Домен ва SSL муддатлари йиллик режа жадвалига киритилади.
Бу оддий қоидалар кўп муаммоларнинг олдини олади. Хостинг, SSL ёки DNS бўйича техник саволлар туғилса, sayt.uz техник ёрдами орқали маслаҳат олиш мумкин, gov.uz доменини расмийлаштириш тартиби бўйича эса ҳар доим зона маъмурининг амалдаги қоидаларига таянинг.