dig va nslookup bilan DNS tekshirish: amaliy qo'llanma

Sayt ochilmayapti, pochta kelmayapti yoki yangi DNS yozuvi «hali ishlamayapti» degan shikoyat chiqqanda, birinchi savol doim bir xil: domen hozir aslida nimani ko'rsatyapti? Bu savolga taxmin bilan emas, aniq javob bilan javob berish uchun ikkita klassik vosita bor: dig va nslookup. Ular to'g'ridan-to'g'ri DNS serverga so'rov yuboradi va javobni hech qanday bezaksiz ko'rsatadi. Bu maqolada ikkala vositadan amalda qanday foydalanish, javobni qanday o'qish va eng ko'p uchraydigan muammolarni qanday aniqlashni ko'rib chiqamiz.

Vositalarni qayerdan olish mumkin

nslookup Windows, macOS va ko'pchilik Linux tizimlarida oldindan o'rnatilgan bo'ladi, shuning uchun u tezkor tekshiruv uchun qulay. dig esa macOS'da tayyor holda keladi, Linux'da esa ko'pincha alohida paket sifatida o'rnatiladi. Windows foydalanuvchilari dig'ni BIND paketining Windows versiyasi tarkibida yoki WSL (Windows ichidagi Linux muhiti) orqali ishlatishi mumkin:

# Debian / Ubuntu
sudo apt install dnsutils

# RHEL / AlmaLinux / Rocky
sudo dnf install bind-utils

Ikkala vosita ham bir xil ishni bajaradi, lekin dig javobni to'liqroq va tuzilmali ko'rsatadi, shu sababli administratorlar uni afzal ko'radi. nslookup esa oddiy, Windows'da hamma joyda mavjud va mijoz kompyuterida tezda nimanidir tekshirish kerak bo'lganda juda qo'l keladi.

dig bilan birinchi so'rov va javobni o'qish

Eng oddiy so'rov domen nomi va yozuv turidan iborat. Agar tur ko'rsatilmasa, dig A yozuvini so'raydi. Quyidagi chiqishda javobning asosiy qismlari ko'rinadi:

; <<>> DiG 9.18.28 <<>> sizningdomen.uz A
;; Got answer:
;; ->>HEADER<<- opcode: QUERY, status: NOERROR, id: 41872
;; flags: qr rd ra; QUERY: 1, ANSWER: 1, AUTHORITY: 0, ADDITIONAL: 1

;; QUESTION SECTION:
;sizningdomen.uz.            IN    A

;; ANSWER SECTION:
sizningdomen.uz.     3600    IN    A    203.0.113.10

;; Query time: 24 msec
;; SERVER: 192.168.1.1#53(192.168.1.1) (UDP)

Bu yerda eng muhim qatorlar uchta. status so'rov natijasini bildiradi: NOERROR hammasi joyida degani, NXDOMAIN bunday nom mavjud emasligini, SERVFAIL esa server javob bera olmaganini anglatadi. ANSWER SECTION qismida yozuvning o'zi turadi va ikkinchi ustundagi raqam (bu misolda 3600) TTL, ya'ni javob necha soniya keshda saqlanishini ko'rsatadi. SERVER qatori esa javob qaysi DNS serverdan kelganini bildiradi, bu yerda u uydagi router.

flags qatoriga ham e'tibor bering. qr bu javob ekanini, rd va ra rekursiya so'ralgani va ruxsat etilganini bildiradi. Agar so'rov to'g'ridan-to'g'ri domenning o'z nameserveriga yuborilsa, javobda aa (authoritative answer) bayrog'i paydo bo'ladi. Bu javob keshdan emas, balki zona egasining serveridan kelganini tasdiqlaydi.

Kundalik ishda kerak bo'ladigan dig buyruqlari

Amalda ko'pincha to'liq chiqish kerak bo'lmaydi va +short parametri faqat natijaning o'zini qaytaradi. Quyidagi buyruqlar to'plami domen bo'yicha deyarli barcha savollarni yopadi:

dig sizningdomen.uz A +short
dig sizningdomen.uz AAAA +short
dig www.sizningdomen.uz CNAME +short
dig sizningdomen.uz MX +short
dig sizningdomen.uz TXT +short
dig sizningdomen.uz NS +short
dig sizningdomen.uz SOA +short
dig -x 203.0.113.10 +short

Oxirgi buyruq teskari so'rov (PTR) bo'lib, IP manzilga qaysi nom biriktirilganini ko'rsatadi. Bu ayniqsa pochta serverlarini tekshirishda muhim, chunki ko'plab qabul qiluvchi serverlar yuboruvchi IP ning PTR yozuviga qaraydi. Chiqishni qisqa, lekin TTL bilan ko'rmoqchi bo'lsangiz, +noall +answer juftligidan foydalaning.

Muayyan serverdan so'rash va zanjirni kuzatish

Standart holatda dig tizim rezolveridan foydalanadi, ammo @ belgisi bilan istalgan serverni ko'rsatish mumkin. Bu turli rezolverlarning javoblarini solishtirish yoki o'zgarish domenning nameserverida allaqachon borligini tekshirish uchun zarur. +trace esa so'rovni ildiz serverlaridan boshlab, .uz zonasi orqali domenning nameserverigacha bosqichma-bosqich kuzatadi va delegatsiya qayerda uzilayotganini ko'rsatadi:

dig @8.8.8.8 sizningdomen.uz A +short
dig @1.1.1.1 sizningdomen.uz A +short
dig NS sizningdomen.uz +short
dig @<nameserver-nomi> sizningdomen.uz A +norec
dig +trace sizningdomen.uz

nslookup: Windows'dagi tezkor yordamchi

nslookup'ning sintaksisi biroz boshqacha: yozuv turi -type= parametri bilan beriladi, server esa domen nomidan keyin yoziladi. Javobda «Non-authoritative answer» degan yozuv chiqsa, bu xato emas, shunchaki javob rezolver keshidan kelganini bildiradi:

nslookup sizningdomen.uz
nslookup -type=mx sizningdomen.uz
nslookup -type=txt sizningdomen.uz
nslookup -type=ns sizningdomen.uz
nslookup sizningdomen.uz 8.8.8.8

nslookup interaktiv rejimda ham ishlaydi: buyruqni argumentlarsiz ishga tushirasiz va keyin bir nechta so'rovni ketma-ket yozasiz. Bu bir domenning turli yozuvlarini ketma-ket tekshirishda qulay:

nslookup
> set type=mx
> sizningdomen.uz
> set type=txt
> sizningdomen.uz
> exit

Amaliy misol: maktab saytiga pochta kelmayapti

Toshkentdagi xususiy maktab o'z domeniga korporativ pochta ulagan, lekin ota-onalarning xatlari yetib kelmayapti. Administrator avval dig sizningdomen.uz MX +short buyrug'ini bajaradi va MX yozuvi eski pochta xizmatini ko'rsatib turganini ko'radi: pochta xizmati almashtirilgan, DNS esa yangilanmagan. MX tuzatilgach, dig sizningdomen.uz TXT +short bilan SPF yozuvini tekshiradi va unda yangi pochta serveri yo'qligini aniqlaydi. Ikkala yozuv to'g'rilangach, administrator o'zgarishni avval domenning nameserveridan, keyin ommaviy rezolverlardan so'rab, yangi qiymatlar hamma joyda ko'rinishini kuzatadi.

Natijalarni qanday talqin qilish kerak

Agar domenning nameserveri yangi qiymatni qaytarsa-yu, ommaviy rezolver eskisini ko'rsatsa, sabab keshda: TTL tugashini kutish kifoya va hech narsani qayta o'zgartirish shart emas. Agar nameserverning o'zi ham eski qiymatni bersa, demak o'zgarish saqlanmagan yoki noto'g'ri zonaga kiritilgan. NXDOMAIN javobi domen nomi xato yozilganini yoki domen delegatsiya qilinmaganini, masalan muddati tugaganini ko'rsatishi mumkin.

SERVFAIL ko'pincha nameserver javob bermayotganini yoki DNSSEC imzolarida muammo borligini bildiradi. DNSSEC'ga bog'liqligini tekshirish uchun so'rovga +cd parametrini qo'shib ko'ring: u bilan javob kelsa, muammo imzo tekshiruvida. Bunday holatda domen sozlamalaridagi DS yozuvi va zonadagi kalitlar mosligini ko'rib chiqish kerak. sayt.uz mijozlari DNS yozuvlarini kabinet orqali tahrirlaydi va yuqoridagi buyruqlar har bir o'zgarishdan keyin natijani mustaqil tekshirish imkonini beradi.