Ertalab ishga kelasiz va sayt ochilmayotganini, mijozlardan xat kelmay qolganini ko'rasiz. Tekshirib qarasangiz, domen muddati kecha tugagan, eslatma xatlari esa hech kim o'qimaydigan pochtaga borgan ekan. Bunday holatda vahima qilish shart emas: muddat tugaganidan keyingi birinchi kunlarda domen ko'pincha hali sizning nomingizda turadi va uni odatiy tartibda uzaytirish mumkin. Asosiysi, vaqtni boy bermasdan harakatlarni to'g'ri ketma-ketlikda bajarish. Quyida birinchi 72 soat ichida nimalarni qilish kerakligini bosqichma-bosqich tushuntiramiz.
Avval muammo aynan domendaligini aniqlang
Sayt ochilmasligining sababi faqat domen emas, hosting, DNS yozuvlari yoki SSL sertifikati ham bo'lishi mumkin. Shuning uchun birinchi navbatda domen holatini tekshiring. WHOIS ma'lumotlarida tugash sanasi va holat belgilari ko'rinadi, DNS so'rovi esa domen hozir internetda javob beryaptimi yoki yo'qligini ko'rsatadi. Agar tugash sanasi o'tgan bo'lsa yoki NS so'roviga javob kelmasa, muammo domenda ekani deyarli aniq.
whois example.uz | grep -iE "expir|status"
dig +short NS example.uz
dig +short A example.uz @8.8.8.8Hosting o'zi ishlayotganini ham alohida tekshirib olish foydali. Buning uchun DNS ni chetlab o'tib, so'rovni to'g'ridan-to'g'ri server IP manziliga yuborish mumkin. IP manzilni hosting ma'lumotlaridan olasiz, quyidagi misoldagi manzil esa shunchaki namuna:
curl -sI --resolve example.uz:443:203.0.113.10 https://example.uz/Javobda HTTP/1.1 200 yoki HTTP/2 200 qatori chiqsa, sayt fayllari va server joyida, faqat domen nomi ishlamayapti degani. Bu juda muhim xulosa, chunki demak hech narsani qayta yuklash yoki tiklash kerak emas, yagona vazifa domenni uzaytirish.
Birinchi soatlarda: uzaytirishni kechiktirmasdan to'lang
Muddat tugaganidan keyingi qisqa davrda domenni odatda oddiy uzaytirish narxida qaytarish mumkin. Bu davr zona va registratorga qarab farq qiladi, shuning uchun uning qancha davom etishiga umid bog'lamasdan, imkon qadar tezroq harakat qiling. Kabinetga kiring, hisobni to'ldiring va domenni kamida bir yilga uzaytiring. Agar to'lov muammo bilan o'tgan yoki domen kabinetda ko'rinmayotgan bo'lsa, darhol qo'llab-quvvatlash xizmatiga murojaat qiling va domen nomini aniq yozing.
Bu bosqichda boshqa registratorga ko'chirishga urinmang. Muddati o'tgan domenni transfer qilish ko'p hollarda ishlamaydi yoki jarayonni cho'zib yuboradi, natijada qimmatroq tiklash davriga kirib qolish xavfi oshadi. Shuningdek, domen egasi ma'lumotlarini aynan shu paytda o'zgartirishga shoshilmang, avval domenni faol holatga qaytaring, qolgan ishlarni keyin bajarasiz.
Uzaytirgandan keyin sayt nega darhol ochilmaydi
To'lov o'tdi, kabinetda domen faol deb ko'rsatilyapti, lekin sayt hali ham ochilmayapti. Bu odatiy holat va sababi DNS keshlarida. Domen ishlamay turgan paytda internet provayderlari va ommaviy DNS serverlari "bunday domen yo'q" degan javobni ma'lum vaqtga eslab qoladi. Reyestr ma'lumotlari yangilangach ham, bu eski javob kesh muddati tugaguncha ba'zi foydalanuvchilarga ko'rsatilib turadi. Odatda bu bir necha daqiqadan bir necha soatgacha davom etadi, kamdan-kam hollarda uzoqroq cho'ziladi.
Holatni turli DNS serverlar orqali solishtirib ko'rish mumkin. Agar bitta server to'g'ri IP ni qaytarayotgan bo'lsa-yu, boshqasi hali javob bermayotgan bo'lsa, bu kesh masalasi va vaqt o'tishi bilan o'zi to'g'rilanadi:
dig +short A example.uz @8.8.8.8
dig +short A example.uz @1.1.1.1
dig +short NS example.uzO'z kompyuteringizdagi keshni tozalash uchun Windows da buyruq satrida ipconfig /flushdns ni ishga tushiring, brauzerni ham qayta oching. Yana bir narsaga e'tibor bering: ba'zi registratorlar muddati o'tgan domenning NS serverlarini vaqtincha to'xtash sahifasiga yo'naltiradi. Uzaytirishdan keyin NS yozuvlari yana sizning hosting serverlaringizni ko'rsatayotganini tekshiring, aks holda sayt o'rnida reklama sahifasi chiqib turishi mumkin.
Uzilish paytida kelgan pochta bilan nima bo'ldi
Pochta eng ko'p tashvish tug'diradigan qism. Domen ishlamay turganda sizga xat yuborgan serverlar ikki xil yo'l tutadi. Agar xatolik vaqtinchalik deb baholansa, yuboruvchi server xatni navbatda ushlab, bir necha kun davomida qayta-qayta yetkazishga urinadi va domen tiklangach xat odatda yetib keladi. Ammo domen "mavjud emas" degan aniq javob qaytargan bo'lsa, ko'p serverlar xatni darhol yuboruvchiga qaytaradi. Demak, uzilish davrida yuborilgan xatlarning bir qismi yo'qolgan bo'lishi mumkin.
Domen tiklangach, pochta yozuvlari joyida ekanini tekshiring va o'zingizga boshqa manzildan sinov xati yuboring:
dig +short MX example.uz
dig +short TXT example.uzMX yozuvi pochta serveringizni ko'rsatishi, TXT yozuvlari orasida esa SPF qatori bo'lishi kerak. Muhim hamkorlar, yetkazib beruvchilar va bank bilan yozishmalar bo'lsa, ularga qisqacha xabar berib, uzilish kunlarida yuborgan xatlarini qayta jo'natishni so'rang.
Mijozlar va hamkorlarga qanday xabar berish
Misol uchun, Toshkentdagi xususiy maktabni olaylik. Qabul mavsumida domen muddati o'tib ketgan, ota-onalar ariza topshirish sahifasini ocha olmagan va qabul bo'limiga yozgan xatlari qaytib kelgan. Domen ikkinchi kuni uzaytirildi, lekin ota-onalar bundan bexabar qolib, maktab ishlamay qolgan deb o'ylashi mumkin edi. Maktab ma'muriyati Telegram kanali va SMS orqali qisqa e'lon berdi: sayt texnik sabab bilan bir kun ishlamagani, hozir tiklangani va shu kunlarda yuborilgan arizalarni qayta yuborish kerakligi aytildi. Bunday ochiq xabar ishonchni saqlaydi va yo'qolgan murojaatlarni qaytarib oladi.
SSL sertifikatini ham tekshiring
Domen ishlamay turgan paytda bepul sertifikatlarni avtomatik yangilash jarayoni domen egaligini tasdiqlay olmaydi. Agar sertifikat muddati aynan shu kunlarga to'g'ri kelgan bo'lsa, u yangilanmay qolgan bo'lishi mumkin va brauzer xavfsizlik ogohlantirishini ko'rsatadi. Sertifikat tugash sanasini quyidagi buyruq bilan bilib olasiz:
echo | openssl s_client -connect example.uz:443 -servername example.uz 2>/dev/null | openssl x509 -noout -enddateOdatda avtomatik yangilash keyingi urinishda o'zi muvaffaqiyatli o'tadi. Sana o'tib ketgan yoki juda yaqin bo'lsa va bir kun ichida yangilanmasa, qo'llab-quvvatlash xizmatidan sertifikatni qo'lda qayta chiqarishni so'rang.
Bu holat takrorlanmasligi uchun
Birinchi 72 soatda muammo hal bo'lgach, uning sababini ham yopib qo'yish kerak. Eng ko'p uchraydigan sabab eslatma xatlarining eski yoki hech kim tekshirmaydigan manzilga borishi bo'ladi. Ikkinchi sabab esa avtomatik uzaytirish o'chirilgani yoki hisob balansida mablag' qolmaganidir.
- Domen kontaktlaridagi elektron pochta va telefon raqamini hozirgi mas'ul xodimnikiga almashtiring.
- Avtomatik uzaytirishni yoqing va balansni muddatdan oldin to'ldirib qo'ying.
- Muhim domenlarni bir necha yilga birdaniga uzaytirishni ko'rib chiqing.
- Tugash sanasini umumiy kalendarga bir oy oldingi eslatma bilan kiriting.
sayt.uz kabinetida domen tugash sanasi va avtomatik uzaytirish sozlamasi bir sahifada turadi, shuning uchun ularni bir marta tekshirib qo'yish ko'p vaqt olmaydi.