Ota-onalar, abituriyentlar va o'quvchilar ta'lim muassasasining saytiga turli maqsadlarda kiradi: qabul shartlarini bilish, dars jadvalini ko'rish, onlayn darslarga ulanish yoki natijalarni tekshirish. Bunday sayt ishonchli bo'lishi va uni soxta sahifalardan oson ajratish mumkin bo'lishi kerak. edu.uz zonasi aynan ta'lim sohasi uchun ajratilgan ikkinchi darajali zona bo'lib, manzil oxiridagi bu qo'shimcha foydalanuvchiga saytning ta'lim muassasasiga tegishli ekanini bildiradi.
Kim edu.uz domenidan foydalanishi mumkin
Umumiy qoidaga ko'ra bu zona belgilangan tartibda faoliyat yuritayotgan ta'lim muassasalari uchun mo'ljallangan: maktablar, kollejlar, texnikumlar, oliy ta'lim muassasalari va ularga o'xshash tashkilotlar. Nodavlat ta'lim tashkilotlari va o'quv markazlari uchun shartlar farq qilishi mumkin, masalan tegishli litsenziya yoki ruxsatnoma talab qilinishi. Aniq mezonlar .uz zonasini boshqaruvchi tashkilotning amaldagi qoidalari bilan belgilanadi, shuning uchun ariza berishdan oldin zona ma'murining rasmiy saytidagi joriy tartibni o'qib chiqing. Agar muassasangiz talablarga mos kelmasa, oddiy .uz domeni ham yaxshi tanlov, faqat bu holda muassasaning rasmiy maqomini saytda aniq ko'rsatish kerak.
Arizadan oldin hal qilinadigan savollar
Hujjatlar ro'yxati qoidalarga bog'liq, ammo quyidagi masalalarni oldindan hal qilish jarayonni tezlashtiradi va keyingi muammolarning oldini oladi:
- Nom: muassasaning qisqa va tanilgan nomi yoki shahar nomi bilan birikmasi, raqamli maktablar uchun raqam va hudud.
- Asos hujjatlar: muassasaning ro'yxatdan o'tganini yoki faoliyat huquqini tasdiqlovchi hujjatlar va rasmiy so'rov xati.
- Mas'ul shaxslar: lavozim bo'yicha belgilangan ma'muriy va texnik xodim, xizmat pochtasi va telefon.
- Texnik reja: sayt, pochta va o'quv platformasi qayerda joylashishi.
Ta'lim muassasalarida eng ko'p uchraydigan xato — domen va hostingni faol o'qituvchi yoki tashqi dasturchi o'z nomiga rasmiylashtirib qo'yishi. Bir necha yildan keyin bu odam ketadi va muassasa o'z saytini boshqara olmay qoladi. Domen har doim muassasa nomida, kirish ma'lumotlari esa ma'muriyat qo'lida bo'lishi kerak.
Sayt tuzilishi: subdomenlar bilan ishlash
Zamonaviy ta'lim muassasasi bitta sahifali sayt bilan cheklanmaydi. Asosiy saytdan tashqari o'quv boshqaruv tizimi, pochta, ba'zan esa qabul komissiyasi uchun alohida portal kerak bo'ladi. Ularni bitta domen ostida subdomenlarga ajratish qulay, chunki har biri alohida serverda yoki alohida dasturda ishlashi mumkin, foydalanuvchi esa barchasining bitta muassasaga tegishli ekanini ko'radi. Quyida faraziy misol.edu.uz uchun DNS zonasining namunasi keltirilgan:
misol.edu.uz. A 203.0.113.20
www.misol.edu.uz. CNAME misol.edu.uz.
lms.misol.edu.uz. A 203.0.113.30
qabul.misol.edu.uz. A 203.0.113.20
misol.edu.uz. MX 10 mail.misol.edu.uz.
mail.misol.edu.uz. A 203.0.113.40
misol.edu.uz. TXT "v=spf1 a mx -all"Bu yerda asosiy sayt va qabul portali bitta serverda, o'quv tizimi esa alohida serverda joylashgan. Har bir subdomen uchun SSL sertifikat ham alohida yoki umumiy bo'lishi mumkin, asosiysi barcha manzillar HTTPS orqali ochilishi.
Misol: Namangandagi kollejning o'quv platformasi
Namangandagi kollej masofaviy darslar uchun Moodle o'quv tizimini joriy qilmoqchi edi. Dastlab tizim asosiy sayt bilan bir hostingga o'rnatildi, ammo imtihon kunlari yuzlab talaba bir vaqtda kirganda asosiy sayt ham sekinlashib qoldi. Shundan keyin o'quv tizimi alohida serverga ko'chirildi va lms.misol.edu.uz subdomeniga ulandi. Asosiy sayt imtihon yuklamasidan mustaqil bo'lib qoldi, talabalar esa manzil o'zgarganini deyarli sezmadi, chunki asosiy saytdagi tugma yangi subdomenga olib borardi. Moodle to'g'ri ishlashi uchun uning rejalashtirilgan vazifalari muntazam bajarilishi kerak, buning uchun serverda cron vazifasi qo'shildi:
# Har daqiqada Moodle rejalashtirilgan vazifalarini ishga tushirish
* * * * * /usr/bin/php /var/www/moodle/admin/cli/cron.php >/dev/null 2>&1PHP yo'li va Moodle papkasi serveringizga qarab farq qiladi. Moodle'ning har bir versiyasi uchun PHP va ma'lumotlar bazasi talablari rasmiy hujjatlarda ko'rsatilgan, o'rnatishdan oldin ularni tekshiring.
O'quvchilar ma'lumotlarini himoya qilish
Ta'lim muassasasi saytida o'quvchilar ismlari, baholari, ota-onalar telefon raqamlari va boshqa shaxsiy ma'lumotlar saqlanadi. Ularning aksariyati voyaga yetmaganlarga tegishli, shuning uchun xavfsizlikka alohida e'tibor berish kerak. O'zbekiston qonunchiligi shaxsiy ma'lumotlarni qayta ishlash va saqlashga, jumladan fuqarolar ma'lumotlarini mamlakat hududidagi serverlarda saqlashga oid talablarni belgilaydi. Aniq majburiyatlarni muassasa yuristi bilan aniqlashtiring. Texnik tomondan esa quyidagilar minimal talab hisoblanadi: barcha sahifalarda HTTPS, administrator akkauntlarida kuchli parol va iloji bo'lsa ikki bosqichli tasdiqlash, dasturlar va plaginlarni muntazam yangilash, ma'lumotlar bazasining zaxira nusxasini alohida joyda saqlash.
Domenni uzoq muddat barqaror ushlab turish
O'quv yili davomida sayt to'xtab qolishi ayniqsa og'ir oqibatlarga olib keladi: qabul mavsumida yoki imtihonlar paytida ochilmaydigan sayt yuzlab oilaga muammo tug'diradi. Shuning uchun domen va SSL muddatlarini o'quv yili rejasiga kiritib qo'ying, mas'ul xodim almashganda aloqa ma'lumotlarini yangilang va asosiy pochta manzili sifatida shaxsiy emas, lavozim bo'yicha xizmat manzilidan foydalaning. Hosting, SSL va DNS sozlamalari bo'yicha savollar tug'ilsa, sayt.uz texnik yordami orqali maslahat olish mumkin, edu.uz domenini rasmiylashtirish bo'yicha esa zona ma'murining amaldagi qoidalariga tayaning.