Ота-оналар, абитуриентлар ва ўқувчилар таълим муассасасининг сайтига турли мақсадларда киради: қабул шартларини билиш, дарс жадвалини кўриш, онлайн дарсларга уланиш ёки натижаларни текшириш. Бундай сайт ишончли бўлиши ва уни сохта саҳифалардан осон ажратиш мумкин бўлиши керак. edu.uz зонаси айнан таълим соҳаси учун ажратилган иккинчи даражали зона бўлиб, манзил охиридаги бу қўшимча фойдаланувчига сайтнинг таълим муассасасига тегишли эканини билдиради.
Ким edu.uz доменидан фойдаланиши мумкин
Умумий қоидага кўра бу зона белгиланган тартибда фаолият юритаётган таълим муассасалари учун мўлжалланган: мактаблар, коллежлар, техникумлар, олий таълим муассасалари ва уларга ўхшаш ташкилотлар. Нодавлат таълим ташкилотлари ва ўқув марказлари учун шартлар фарқ қилиши мумкин, масалан тегишли лицензия ёки рухсатнома талаб қилиниши. Аниқ мезонлар .uz зонасини бошқарувчи ташкилотнинг амалдаги қоидалари билан белгиланади, шунинг учун ариза беришдан олдин зона маъмурининг расмий сайтидаги жорий тартибни ўқиб чиқинг. Агар муассасангиз талабларга мос келмаса, оддий .uz домени ҳам яхши танлов, фақат бу ҳолда муассасанинг расмий мақомини сайтда аниқ кўрсатиш керак.
Аризадан олдин ҳал қилинадиган саволлар
Ҳужжатлар рўйхати қоидаларга боғлиқ, аммо қуйидаги масалаларни олдиндан ҳал қилиш жараённи тезлаштиради ва кейинги муаммоларнинг олдини олади:
- Ном: муассасанинг қисқа ва танилган номи ёки шаҳар номи билан бирикмаси, рақамли мактаблар учун рақам ва ҳудуд.
- Асос ҳужжатлар: муассасанинг рўйхатдан ўтганини ёки фаолият ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатлар ва расмий сўров хати.
- Масъул шахслар: лавозим бўйича белгиланган маъмурий ва техник ходим, хизмат почтаси ва телефон.
- Техник режа: сайт, почта ва ўқув платформаси қаерда жойлашиши.
Таълим муассасаларида энг кўп учрайдиган хато — домен ва хостингни фаол ўқитувчи ёки ташқи дастурчи ўз номига расмийлаштириб қўйиши. Бир неча йилдан кейин бу одам кетади ва муассаса ўз сайтини бошқара олмай қолади. Домен ҳар доим муассаса номида, кириш маълумотлари эса маъмурият қўлида бўлиши керак.
Сайт тузилиши: субдоменлар билан ишлаш
Замонавий таълим муассасаси битта саҳифали сайт билан чекланмайди. Асосий сайтдан ташқари ўқув бошқарув тизими, почта, баъзан эса қабул комиссияси учун алоҳида портал керак бўлади. Уларни битта домен остида субдоменларга ажратиш қулай, чунки ҳар бири алоҳида серверда ёки алоҳида дастурда ишлаши мумкин, фойдаланувчи эса барчасининг битта муассасага тегишли эканини кўради. Қуйида фаразий misol.edu.uz учун DNS зонасининг намунаси келтирилган:
misol.edu.uz. A 203.0.113.20
www.misol.edu.uz. CNAME misol.edu.uz.
lms.misol.edu.uz. A 203.0.113.30
qabul.misol.edu.uz. A 203.0.113.20
misol.edu.uz. MX 10 mail.misol.edu.uz.
mail.misol.edu.uz. A 203.0.113.40
misol.edu.uz. TXT "v=spf1 a mx -all"Бу ерда асосий сайт ва қабул портали битта серверда, ўқув тизими эса алоҳида серверда жойлашган. Ҳар бир субдомен учун SSL сертификат ҳам алоҳида ёки умумий бўлиши мумкин, асосийси барча манзиллар HTTPS орқали очилиши.
Мисол: Намангандаги коллежнинг ўқув платформаси
Намангандаги коллеж масофавий дарслар учун Moodle ўқув тизимини жорий қилмоқчи эди. Дастлаб тизим асосий сайт билан бир хостингга ўрнатилди, аммо имтиҳон кунлари юзлаб талаба бир вақтда кирганда асосий сайт ҳам секинлашиб қолди. Шундан кейин ўқув тизими алоҳида серверга кўчирилди ва lms.misol.edu.uz субдоменига уланди. Асосий сайт имтиҳон юкламасидан мустақил бўлиб қолди, талабалар эса манзил ўзгарганини деярли сезмади, чунки асосий сайтдаги тугма янги субдоменга олиб борарди. Moodle тўғри ишлаши учун унинг режалаштирилган вазифалари мунтазам бажарилиши керак, бунинг учун серверда cron вазифаси қўшилди:
# Har daqiqada Moodle rejalashtirilgan vazifalarini ishga tushirish
* * * * * /usr/bin/php /var/www/moodle/admin/cli/cron.php >/dev/null 2>&1PHP йўли ва Moodle папкаси серверингизга қараб фарқ қилади. Moodle'нинг ҳар бир версияси учун PHP ва маълумотлар базаси талаблари расмий ҳужжатларда кўрсатилган, ўрнатишдан олдин уларни текширинг.
Ўқувчилар маълумотларини ҳимоя қилиш
Таълим муассасаси сайтида ўқувчилар исмлари, баҳолари, ота-оналар телефон рақамлари ва бошқа шахсий маълумотлар сақланади. Уларнинг аксарияти вояга етмаганларга тегишли, шунинг учун хавфсизликка алоҳида эътибор бериш керак. Ўзбекистон қонунчилиги шахсий маълумотларни қайта ишлаш ва сақлашга, жумладан фуқаролар маълумотларини мамлакат ҳудудидаги серверларда сақлашга оид талабларни белгилайди. Аниқ мажбуриятларни муассаса юристи билан аниқлаштиринг. Техник томондан эса қуйидагилар минимал талаб ҳисобланади: барча саҳифаларда HTTPS, администратор аккаунтларида кучли парол ва иложи бўлса икки босқичли тасдиқлаш, дастурлар ва плагинларни мунтазам янгилаш, маълумотлар базасининг захира нусхасини алоҳида жойда сақлаш.
Доменни узоқ муддат барқарор ушлаб туриш
Ўқув йили давомида сайт тўхтаб қолиши айниқса оғир оқибатларга олиб келади: қабул мавсумида ёки имтиҳонлар пайтида очилмайдиган сайт юзлаб оилага муаммо туғдиради. Шунинг учун домен ва SSL муддатларини ўқув йили режасига киритиб қўйинг, масъул ходим алмашганда алоқа маълумотларини янгиланг ва асосий почта манзили сифатида шахсий эмас, лавозим бўйича хизмат манзилидан фойдаланинг. Хостинг, SSL ва DNS созламалари бўйича саволлар туғилса, sayt.uz техник ёрдами орқали маслаҳат олиш мумкин, edu.uz доменини расмийлаштириш бўйича эса зона маъмурининг амалдаги қоидаларига таянинг.