⏱️
Xavfsizlik

Google Authenticator va TOTP: bir martalik kodlar qanday ishlaydi

18.11.2026
← Barcha maqolalar

Ko'p xizmatlarda ikki bosqichli tasdiqlashni yoqmoqchi bo'lsangiz, sizga Google Authenticator, Microsoft Authenticator yoki shunga o'xshash ilovani o'rnatish taklif qilinadi. Ilova ekranda har 30 soniyada yangilanib turadigan olti xonali kodni ko'rsatadi va bu kod telefon internetga ulanmagan bo'lsa ham to'g'ri ishlaydi. Ko'pchilik uchun bu sehrdek tuyuladi: sayt va telefon bir-biri bilan aloqa qilmasa, qanday qilib bir xil kodni biladi? Javob TOTP deb ataladigan ochiq standartda yotadi va uni tushunish ilovadan to'g'ri foydalanishga yordam beradi.

Umumiy sir va vaqt: TOTP'ning ikki tayanchi

TOTP (Time-based One-Time Password) RFC 6238 standartida tasvirlangan va undan oldingi HOTP algoritmiga (RFC 4226) asoslanadi. Siz ikki bosqichli tasdiqlashni yoqqaningizda sayt tasodifiy maxfiy kalit yaratadi va uni QR kod ko'rinishida ko'rsatadi. Ilova QR kodni skanerlaganda bu sir telefonda saqlanadi, sayt esa o'z nusxasini serverda saqlaydi. Shundan keyin ikkala tomon hech qachon bir-biriga murojaat qilmaydi: har biri joriy vaqtni 30 soniyalik bo'laklarga bo'ladi, bo'lak raqamini sir bilan birga HMAC funksiyasidan o'tkazadi va natijadan olti xonali son ajratib oladi. Sir va vaqt bir xil bo'lgani uchun kod ham bir xil chiqadi.

QR kod ichida aslida oddiy matnli havola yozilgan bo'ladi. U hisob nomi, xizmat nomi, maxfiy kalit va algoritm parametrlarini o'z ichiga oladi:

otpauth://totp/Misol:ali@misol.uz?secret=JBSWY3DPEHPK3PXP&issuer=Misol&algorithm=SHA1&digits=6&period=30

Bu yerdagi secret qiymati Base32 formatidagi sirning o'zi. Shu sababli QR kodni hech kimga ko'rsatmang va skrinshotini olib, bulutli albomda saqlab qo'ymang: kim bu satrga ega bo'lsa, u sizning kodlaringizni ham yarata oladi.

Algoritm bir necha qator kodda

TOTP'ning ichki ishlashini ko'rish uchun uni kutubxonasiz Python'da yozib chiqish mumkin. Quyidagi funksiya joriy vaqt uchun kodni hisoblaydi va natijasi Authenticator ilovasidagi kod bilan mos keladi, agar ikkala qurilmada vaqt to'g'ri bo'lsa:

import base64, hashlib, hmac, struct, time

def totp(secret_b32, step=30, digits=6):
    key = base64.b32decode(secret_b32.upper() + '=' * (-len(secret_b32) % 8))
    counter = int(time.time()) // step
    h = hmac.new(key, struct.pack('>Q', counter), hashlib.sha1).digest()
    offset = h[-1] & 0x0F
    code = (struct.unpack('>I', h[offset:offset + 4])[0] & 0x7FFFFFFF) % 10 ** digits
    return str(code).zfill(digits)

print(totp('JBSWY3DPEHPK3PXP'))

Ko'rinib turibdiki, algoritmda tarmoq so'rovi yoki maxfiy server yo'q, faqat sir, soat va kriptografik xesh. Linux serverda xuddi shu kodni tayyor buyruq bilan ham olish mumkin, bu skriptlaringizni tekshirishda qulay:

# Linux: joriy kodni terminalda olish (oathtool paketi)
oathtool --totp -b JBSWY3DPEHPK3PXP

# Server vaqti sinxronlanganini tekshirish
timedatectl status

Nega vaqt aniqligi shunchalik muhim

TOTP butunlay soatga tayangani uchun telefon yoki serverdagi vaqt bir-ikki daqiqa adashsa, kodlar mos kelmay qoladi va foydalanuvchi "kod noto'g'ri" xabarini ko'radi. Shuning uchun serverlar odatda bir qadam oldingi va keyingi kodni ham qabul qiladi, ya'ni taxminan 30 soniyalik farqqa toqat qilinadi. Telefonda vaqtni avtomatik sozlash yoqilgan bo'lishi kerak, serverda esa NTP sinxronizatsiyasi ishlab turishi shart. Agar kodlar doimo rad etilsa, birinchi navbatda qurilmadagi vaqt va vaqt mintaqasini tekshiring.

TOTP nimadan himoya qiladi, nimadan yo'q

TOTP'ning SMS koddan asosiy ustunligi shundaki, kod telefonning ichida yaratiladi va mobil tarmoq orqali uzatilmaydi. Shuning uchun SIM kartani almashtirish hujumi yoki SMS'ni ushlab qolish TOTP'ga ta'sir qilmaydi. Kod internetsiz ham ishlaydi, bu esa xorijda yoki aloqa yomon joylarda qulay. Ammo TOTP fishingdan himoya qilmaydi: agar siz soxta saytga parol va joriy kodni kiritsangiz, hujumchi ularni darhol haqiqiy saytda ishlatishi mumkin, chunki kod 30 soniya amal qiladi. Bundan to'liq himoyani faqat domenga bog'langan passkey beradi.

Ilovani to'g'ri ulash va zaxira kodlar

Ikki bosqichli tasdiqlashni yoqayotganda ko'pchilik bitta muhim qadamni o'tkazib yuboradi: zaxira kodlarni saqlash. Sayt odatda QR kod bilan birga bir martalik zaxira kodlar ro'yxatini beradi. Ularni chop etib xavfsiz joyda saqlang yoki parol menejeriga yozib qo'ying. Telefon yo'qolsa, buzilsa yoki ilova o'chib ketsa, aynan shu kodlar hisobingizga qaytishning yagona yo'li bo'lishi mumkin.

Misol: Toshkentdagi veb-studiya

Yakkasaroydagi kichik veb-studiya o'ndan ortiq mijozning WordPress saytlarini qo'llab-quvvatlaydi. Har bir saytning administrator paneli, domen va xosting boshqaruvi, pochta hamda kod ombori uchun alohida hisoblar bor. Bir kuni dasturchilardan birining ishchi pochtasi paroli sizib chiqqan bazada paydo bo'lgani aniqlandi. Shundan keyin studiya barcha hisoblarda TOTP'ni majburiy qildi, WordPress saytlarga ikki bosqichli tasdiqlash plaginini o'rnatdi va zaxira kodlarni jamoaviy parol menejerining alohida, cheklangan bo'limida saqlay boshladi. Xodim ishdan ketganda uning qurilmalaridagi TOTP yozuvlari endi hech narsa anglatmaydi, chunki studiya har bir hisobda ikki bosqichli tasdiqlashni qayta ulab, yangi sir yaratadi.

Domen va xosting kabi biznes uchun hal qiluvchi hisoblarda ham imkon qadar kuchli himoyani yoqing. Masalan, sayt.uz kabinetida qanday tasdiqlash usullari mavjudligini profil sozlamalaridan yoki texnik yordam orqali aniqlab olish mumkin.

O'z saytingizga TOTP qo'shish

Agar mijozlar kabinetini o'zingiz ishlab chiqayotgan bo'lsangiz, TOTP'ni qo'shish qiyin emas. Har bir foydalanuvchi uchun tasodifiy sir yaratiladi, otpauth havolasidan QR kod yasaladi va foydalanuvchi birinchi kodni kiritib ulashni tasdiqlaydi. Sirni bazada shifrlangan holda saqlang, bir marta ishlatilgan kodni o'sha 30 soniya ichida qayta qabul qilmang va kod kiritish urinishlarini cheklang. Python uchun pyotp kutubxonasi bilan asosiy qism bir necha qatordan iborat:

import pyotp

secret = pyotp.random_base32()          # foydalanuvchi uchun bir marta yaratiladi
totp = pyotp.TOTP(secret)
uri = totp.provisioning_uri(name='ali@misol.uz', issuer_name='Misol')
# uri dan QR kod yasab, foydalanuvchiga ko'rsatiladi

totp.verify(kiritilgan_kod, valid_window=1)   # +-30 soniya farqga ruxsat

Ulash paytida foydalanuvchiga zaxira kodlar bering va ularni bazada parol kabi xeshlab saqlang. Ikki bosqichli tasdiqlashni o'chirish yoki yangi qurilmani ulash kabi amallar uchun joriy TOTP kodi yoki parolni qayta so'rang, aks holda hisobga bir marta kirgan hujumchi himoyani jimgina o'chirib qo'yishi mumkin.

O'xshash maqolalar

📦 npm paketlari orqali hujum: supply chain xavfi va undan himoyalanish 📧 Xatlaringiz spamga tushyapti: Gmail, Outlook va Yahoo talablari 🔐 SSL sertifikat monitoringi: tugash sanasini kuzatish va avto-renewal 🍪 Cookie xavfsizligi — SameSite, HttpOnly, Secure va Path sozlamalari
🌐 Til
🇺🇿 O'zbek ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English