Кўп хизматларда икки босқичли тасдиқлашни ёқмоқчи бўлсангиз, сизга Google Authenticator, Microsoft Authenticator ёки шунга ўхшаш иловани ўрнатиш таклиф қилинади. Илова экранда ҳар 30 сонияда янгиланиб турадиган олти хонали кодни кўрсатади ва бу код телефон интернетга уланмаган бўлса ҳам тўғри ишлайди. Кўпчилик учун бу сеҳрдек туюлади: сайт ва телефон бир-бири билан алоқа қилмаса, қандай қилиб бир хил кодни билади? Жавоб TOTP деб аталадиган очиқ стандартда ётади ва уни тушуниш иловадан тўғри фойдаланишга ёрдам беради.
Умумий сир ва вақт: TOTP'нинг икки таянчи
TOTP (Тиме-басед Оне-Тиме Пассwорд) RFC 6238 стандартида тасвирланган ва ундан олдинги HOTP алгоритмига (RFC 4226) асосланади. Сиз икки босқичли тасдиқлашни ёққанингизда сайт тасодифий махфий калит яратади ва уни QR код кўринишида кўрсатади. Илова QR кодни сканерлаганда бу сир телефонда сақланади, сайт эса ўз нусхасини серверда сақлайди. Шундан кейин иккала томон ҳеч қачон бир-бирига мурожаат қилмайди: ҳар бири жорий вақтни 30 сониялик бўлакларга бўлади, бўлак рақамини сир билан бирга HMAC функциясидан ўтказади ва натижадан олти хонали сон ажратиб олади. Сир ва вақт бир хил бўлгани учун код ҳам бир хил чиқади.
QR код ичида аслида оддий матнли ҳавола ёзилган бўлади. У ҳисоб номи, хизмат номи, махфий калит ва алгоритм параметрларини ўз ичига олади:
otpauth://totp/Misol:ali@misol.uz?secret=JBSWY3DPEHPK3PXP&issuer=Misol&algorithm=SHA1&digits=6&period=30
Бу ердаги secret қиймати Base32 форматидаги сирнинг ўзи. Шу сабабли QR кодни ҳеч кимга кўрсатманг ва скриншотини олиб, булутли албомда сақлаб қўйманг: ким бу сатрга эга бўлса, у сизнинг кодларингизни ҳам ярата олади.
Алгоритм бир неча қатор кодда
TOTP'нинг ички ишлашини кўриш учун уни кутубхонасиз Python'да ёзиб чиқиш мумкин. Қуйидаги функция жорий вақт учун кодни ҳисоблайди ва натижаси Authenticator иловасидаги код билан мос келади, агар иккала қурилмада вақт тўғри бўлса:
import base64, hashlib, hmac, struct, time
def totp(secret_b32, step=30, digits=6):
key = base64.b32decode(secret_b32.upper() + '=' * (-len(secret_b32) % 8))
counter = int(time.time()) // step
h = hmac.new(key, struct.pack('>Q', counter), hashlib.sha1).digest()
offset = h[-1] & 0x0F
code = (struct.unpack('>I', h[offset:offset + 4])[0] & 0x7FFFFFFF) % 10 ** digits
return str(code).zfill(digits)
print(totp('JBSWY3DPEHPK3PXP'))
Кўриниб турибдики, алгоритмда тармоқ сўрови ёки махфий сервер йўқ, фақат сир, соат ва криптографик хеш. Linux серверда худди шу кодни тайёр буйруқ билан ҳам олиш мумкин, бу скриптларингизни текширишда қулай:
# Linux: joriy kodni terminalda olish (oathtool paketi)
oathtool --totp -b JBSWY3DPEHPK3PXP
# Server vaqti sinxronlanganini tekshirish
timedatectl status
Нега вақт аниқлиги шунчалик муҳим
TOTP бутунлай соатга таянгани учун телефон ёки сервердаги вақт бир-икки дақиқа адашса, кодлар мос келмай қолади ва фойдаланувчи "код нотўғри" хабарини кўради. Шунинг учун серверлар одатда бир қадам олдинги ва кейинги кодни ҳам қабул қилади, яъни тахминан 30 сониялик фарққа тоқат қилинади. Телефонда вақтни автоматик созлаш ёқилган бўлиши керак, серверда эса NTP синхронизацияси ишлаб туриши шарт. Агар кодлар доимо рад этилса, биринчи навбатда қурилмадаги вақт ва вақт минтақасини текширинг.
TOTP нимадан ҳимоя қилади, нимадан йўқ
TOTP'нинг SMS коддан асосий устунлиги шундаки, код телефоннинг ичида яратилади ва мобил тармоқ орқали узатилмайди. Шунинг учун SIM картани алмаштириш ҳужуми ёки SMS'ни ушлаб қолиш TOTP'га таъсир қилмайди. Код интернетсиз ҳам ишлайди, бу эса хорижда ёки алоқа ёмон жойларда қулай. Аммо TOTP фишингдан ҳимоя қилмайди: агар сиз сохта сайтга парол ва жорий кодни киритсангиз, ҳужумчи уларни дарҳол ҳақиқий сайтда ишлатиши мумкин, чунки код 30 сония амал қилади. Бундан тўлиқ ҳимояни фақат доменга боғланган пасскей беради.
Иловани тўғри улаш ва захира кодлар
Икки босқичли тасдиқлашни ёқаётганда кўпчилик битта муҳим қадамни ўтказиб юборади: захира кодларни сақлаш. Сайт одатда QR код билан бирга бир марталик захира кодлар рўйхатини беради. Уларни чоп этиб хавфсиз жойда сақланг ёки парол менежерига ёзиб қўйинг. Телефон йўқолса, бузилса ёки илова ўчиб кетса, айнан шу кодлар ҳисобингизга қайтишнинг ягона йўли бўлиши мумкин.
- Илова танлаш. Google Authenticator энди кодларни Google ҳисоби орқали синхронлаш имконини беради, Microsoft Authenticator ўз захира функциясига эга, Android учун очиқ кодли Аэгис шифрланган экспортни қўллаб-қувватлайди.
- Телефон алмаштириш. Эски телефонни тозалашдан олдин ҳисобларни янги қурилмага кўчиринг ва ҳар бир хизматга янги телефон билан кира олишингизни текширинг.
- Иккинчи қурилма. Муҳим ҳисоблар учун QR кодни улаш пайтида иккита қурилмада сканерлаб қўйиш мумкин, масалан, ишчи телефон ва планшетда.
Мисол: Тошкентдаги веб-студия
Яккасаройдаги кичик веб-студия ўндан ортиқ мижознинг WordPress сайтларини қўллаб-қувватлайди. Ҳар бир сайтнинг администратор панели, домен ва хостинг бошқаруви, почта ҳамда код омбори учун алоҳида ҳисоблар бор. Бир куни дастурчилардан бирининг ишчи почтаси пароли сизиб чиққан базада пайдо бўлгани аниқланди. Шундан кейин студия барча ҳисобларда TOTP'ни мажбурий қилди, WordPress сайтларга икки босқичли тасдиқлаш плагинини ўрнатди ва захира кодларни жамоавий парол менежерининг алоҳида, чекланган бўлимида сақлай бошлади. Ходим ишдан кетганда унинг қурилмаларидаги TOTP ёзувлари энди ҳеч нарса англатмайди, чунки студия ҳар бир ҳисобда икки босқичли тасдиқлашни қайта улаб, янги сир яратади.
Домен ва хостинг каби бизнес учун ҳал қилувчи ҳисобларда ҳам имкон қадар кучли ҳимояни ёқинг. Масалан, sayt.uz кабинетида қандай тасдиқлаш усуллари мавжудлигини профил созламаларидан ёки техник ёрдам орқали аниқлаб олиш мумкин.
Ўз сайтингизга TOTP қўшиш
Агар мижозлар кабинетини ўзингиз ишлаб чиқаётган бўлсангиз, TOTP'ни қўшиш қийин эмас. Ҳар бир фойдаланувчи учун тасодифий сир яратилади, отпаутҳ ҳаволасидан QR код ясалади ва фойдаланувчи биринчи кодни киритиб улашни тасдиқлайди. Сирни базада шифрланган ҳолда сақланг, бир марта ишлатилган кодни ўша 30 сония ичида қайта қабул қилманг ва код киритиш уринишларини чекланг. Python учун pyotp кутубхонаси билан асосий қисм бир неча қатордан иборат:
import pyotp
secret = pyotp.random_base32() # foydalanuvchi uchun bir marta yaratiladi
totp = pyotp.TOTP(secret)
uri = totp.provisioning_uri(name='ali@misol.uz', issuer_name='Misol')
# uri dan QR kod yasab, foydalanuvchiga ko'rsatiladi
totp.verify(kiritilgan_kod, valid_window=1) # +-30 soniya farqga ruxsat
Улаш пайтида фойдаланувчига захира кодлар беринг ва уларни базада парол каби хешлаб сақланг. Икки босқичли тасдиқлашни ўчириш ёки янги қурилмани улаш каби амаллар учун жорий TOTP коди ёки паролни қайта сўранг, акс ҳолда ҳисобга бир марта кирган ҳужумчи ҳимояни жимгина ўчириб қўйиши мумкин.