TTFB (Time To First Byte) brauzer sahifani so'ragan paytdan boshlab serverdan birinchi bayt kelguncha o'tgan vaqtni bildiradi. Bu vaqt ichida bir nechta ish bajariladi: domen nomi IP manzilga aylantiriladi, server bilan ulanish o'rnatiladi, HTTPS uchun shifrlash kelishiladi va nihoyat server sahifani tayyorlab, javob bera boshlaydi. Foydalanuvchi bu vaqtda bo'sh ekranga qarab turadi, shuning uchun TTFB sahifa tezligining poydevori hisoblanadi. Rasmlar va skriptlarni qanchalik optimallashtirmang, server birinchi baytni kech yuborsa, qolgan hamma narsa ham kechikadi.
Qanday qiymat yaxshi hisoblanadi
Google'ning web.dev qo'llanmalarida TTFB taxminan 0.8 soniya yoki undan kam bo'lsa yaxshi deb ko'rsatiladi. Bu umumiy mo'ljal: kesh orqali beriladigan sahifa odatda ancha tezroq javob beradi, murakkab qidiruv yoki savat sahifasi esa biroz sekinroq bo'lishi tabiiy. Muhimi bitta raqamga emas, balki tendensiyaga qarash: agar avval 0.3 soniya bo'lgan TTFB endi 2 soniyaga yetgan bo'lsa, qayerdadir nimadir o'zgargan.
TTFB ni bosqichlarga bo'lib o'lchash
Brauzerning Network bo'limida HTML hujjatini tanlab, Timing yorlig'ida «Waiting for server response» qatorini ko'rish mumkin. Lekin bosqichlarni aniq ajratish uchun curl qulayroq:
curl -o /dev/null -s -w "dns: %{time_namelookup}\nconnect: %{time_connect}\ntls: %{time_appconnect}\nttfb: %{time_starttransfer}\ntotal: %{time_total}\n" https://example.uz/
Har bir qiymat so'rov boshlanganidan beri o'tgan umumiy vaqtni soniyalarda ko'rsatadi. dns uzoq bo'lsa, muammo DNS serverlarida. connect va tls o'rtasidagi farq katta bo'lsa, shifrlash kelishuvi sekin yoki server geografik jihatdan uzoq. tls dan ttfb gacha bo'lgan oraliq esa serverning o'zi sahifani tayyorlashga sarflagan vaqtdir va ko'p hollarda asosiy qism aynan shu yerda bo'ladi.
Sahifa keshi: eng katta samara
WordPress kabi dinamik saytlarda har bir so'rovda PHP ishga tushadi, o'nlab baza so'rovlari bajariladi va HTML yig'iladi. Sahifa keshi esa tayyor HTML ni saqlab qo'yadi va keyingi tashrif buyuruvchilarga uni darhol beradi. Ro'yxatdan o'tmagan foydalanuvchilar ko'radigan sahifalar uchun bu TTFB ni eng ko'p kamaytiradigan qadamdir. WordPress uchun keshlash plaginlaridan birini o'rnatish yetarli bo'lishi mumkin, lekin savat, kabinet va to'lov sahifalarini keshdan chiqarib qo'yishni unutmang, aks holda bir foydalanuvchining ma'lumotlari boshqasiga ko'rinib qolishi mumkin.
Kesh ishlayotganini tekshirish uchun sahifani ikki marta ketma-ket curl bilan o'lchang: ikkinchi so'rovda TTFB sezilarli kamaygan bo'lsa, kesh ishlayapti. Ko'pgina plaginlar javob sarlavhalariga yoki HTML oxiriga keshdan berilgani haqida belgi ham qo'shadi.
PHP versiyasi va OPcache
Yangi PHP versiyalari odatda bir xil kodni eskilariga qaraganda tezroq bajaradi, shuning uchun saytingiz qo'llab-quvvatlaydigan eng yangi barqaror versiyadan foydalanish mantiqli. OPcache esa PHP fayllarini har safar qaytadan tahlil qilmasdan, kompilyatsiya qilingan holatda xotirada saqlaydi. Ko'pchilik hosting sozlamalarida u yoqilgan bo'ladi, lekin tekshirib ko'rgan ma'qul. SSH bo'lsa, buyruq qatoridan tekshirish mumkin, lekin CLI va veb-sayt PHP sozlamalari farq qilishi mumkinligini yodda tuting:
php -v
php -i | grep -i "opcache.enable"
ISPmanager panelida PHP versiyasini har bir sayt uchun alohida tanlash mumkin. Versiyani almashtirishdan oldin saytning zaxira nusxasini oling va o'zgarishdan keyin asosiy sahifalarni tekshiring.
Ma'lumotlar bazasi so'rovlari
Kesh bo'lmagan sahifalarda TTFB ning katta qismi baza so'rovlariga ketadi. Vaqt o'tishi bilan WordPress bazasida minglab revisiyalar, muddati o'tgan vaqtinchalik yozuvlar va o'chirilgan plaginlardan qolgan sozlamalar to'planadi. Ayniqsa wp_options jadvalidagi avtomatik yuklanadigan (autoload) yozuvlar har bir sahifada o'qiladi va ularning hajmi katta bo'lsa, har so'rov sekinlashadi. Ularning umumiy hajmini quyidagi so'rov bilan ko'rish mumkin:
SELECT ROUND(SUM(LENGTH(option_value))/1024) AS autoload_kb
FROM wp_options
WHERE autoload IN ('yes', 'on', 'auto');
Jadval prefiksi saytingizda boshqacha bo'lishi mumkin. Agar natija bir necha megabayt bo'lsa, qaysi plagin bu yozuvlarni qoldirganini aniqlab, keraksizlarini tozalash TTFB ni sezilarli kamaytiradi. Bazada o'zgartirish qilishdan oldin albatta zaxira nusxa oling.
Obyekt keshi va tashqi so'rovlar
Ro'yxatdan o'tgan foydalanuvchilar ko'p bo'lgan saytlarda, masalan onlayn do'kon yoki o'quv platformasida, sahifa keshi hamma joyda ishlamaydi. Bunday holatda Redis kabi obyekt keshi tez-tez takrorlanadigan baza so'rovlari natijalarini xotirada saqlab, yukni kamaytiradi. Bu imkoniyat odatda VPS'da yoki tarif qo'llab-quvvatlasa mavjud bo'ladi. Yana bir yashirin sabab tashqi API so'rovlari: valyuta kursi, ob-havo yoki ijtimoiy tarmoq vidjeti sahifa tayyorlanayotgan paytda boshqa serverga murojaat qilsa, o'sha server javobini kutish to'g'ridan-to'g'ri TTFB ga qo'shiladi. Bunday ma'lumotlarni fon rejimida yangilab, keshda saqlash to'g'riroq.
Server joylashuvi va tarmoq
Fizika qonunlarini aldab bo'lmaydi: server foydalanuvchidan qanchalik uzoqda bo'lsa, har bir ulanish bosqichi shunchalik ko'p vaqt oladi. HTTPS ulanishida bir necha marta borib-kelish bo'lgani uchun bu farq ko'payib ketadi. Masalan, Toshkentdagi stomatologiya klinikasining sayti mijozlari asosan shahar ichida bo'lsa, server ham O'zbekistonda, Tas-IX tarmog'iga ulangan bo'lishi kechikishni kamaytiradi. sayt.uz hosting serverlari O'zbekistonda joylashgan, bu mahalliy auditoriya uchun tarmoq bosqichini qisqartiradi. Xalqaro auditoriya uchun esa CDN yechim bo'lishi mumkin, lekin u server tomonidagi sekin PHP muammosini yashirmaydi, faqat statik fayllarni tezlashtiradi.