TTFB (Time To First Byte) браузер саҳифани сўраган пайтдан бошлаб сервердан биринчи байт келгунча ўтган вақтни билдиради. Бу вақт ичида бир нечта иш бажарилади: домен номи IP манзилга айлантирилади, сервер билан уланиш ўрнатилади, HTTPS учун шифрлаш келишилади ва ниҳоят сервер саҳифани тайёрлаб, жавоб бера бошлайди. Фойдаланувчи бу вақтда бўш экранга қараб туради, шунинг учун TTFB саҳифа тезлигининг пойдевори ҳисобланади. Расмлар ва скриптларни қанчалик оптималлаштирманг, сервер биринчи байтни кеч юборса, қолган ҳамма нарса ҳам кечикади.
Қандай қиймат яхши ҳисобланади
Google'нинг web.dev қўлланмаларида TTFB тахминан 0.8 сония ёки ундан кам бўлса яхши деб кўрсатилади. Бу умумий мўлжал: кеш орқали бериладиган саҳифа одатда анча тезроқ жавоб беради, мураккаб қидирув ёки сават саҳифаси эса бироз секинроқ бўлиши табиий. Муҳими битта рақамга эмас, балки тенденцияга қараш: агар аввал 0.3 сония бўлган TTFB энди 2 сонияга етган бўлса, қаердадир нимадир ўзгарган.
TTFB ни босқичларга бўлиб ўлчаш
Браузернинг Network бўлимида HTML ҳужжатини танлаб, Timing ёрлиғида «Waiting for server response» қаторини кўриш мумкин. Лекин босқичларни аниқ ажратиш учун curl қулайроқ:
curl -o /dev/null -s -w "dns: %{time_namelookup}\nconnect: %{time_connect}\ntls: %{time_appconnect}\nttfb: %{time_starttransfer}\ntotal: %{time_total}\n" https://example.uz/
Ҳар бир қиймат сўров бошланганидан бери ўтган умумий вақтни сонияларда кўрсатади. dns узоқ бўлса, муаммо DNS серверларида. connect ва tls ўртасидаги фарқ катта бўлса, шифрлаш келишуви секин ёки сервер географик жиҳатдан узоқ. tls дан ttfb гача бўлган оралиқ эса сервернинг ўзи саҳифани тайёрлашга сарфлаган вақтдир ва кўп ҳолларда асосий қисм айнан шу ерда бўлади.
Саҳифа кеши: энг катта самара
WordPress каби динамик сайтларда ҳар бир сўровда PHP ишга тушади, ўнлаб база сўровлари бажарилади ва HTML йиғилади. Саҳифа кеши эса тайёр HTML ни сақлаб қўяди ва кейинги ташриф буюрувчиларга уни дарҳол беради. Рўйхатдан ўтмаган фойдаланувчилар кўрадиган саҳифалар учун бу TTFB ни энг кўп камайтирадиган қадамдир. WordPress учун кешлаш плагинларидан бирини ўрнатиш етарли бўлиши мумкин, лекин сават, кабинет ва тўлов саҳифаларини кешдан чиқариб қўйишни унутманг, акс ҳолда бир фойдаланувчининг маълумотлари бошқасига кўриниб қолиши мумкин.
Кеш ишлаётганини текшириш учун саҳифани икки марта кетма-кет curl билан ўлчанг: иккинчи сўровда TTFB сезиларли камайган бўлса, кеш ишлаяпти. Кўпгина плагинлар жавоб сарлавҳаларига ёки HTML охирига кешдан берилгани ҳақида белги ҳам қўшади.
PHP версияси ва OPcache
Янги PHP версиялари одатда бир хил кодни эскиларига қараганда тезроқ бажаради, шунинг учун сайтингиз қўллаб-қувватлайдиган энг янги барқарор версиядан фойдаланиш мантиқли. OPcache эса PHP файлларини ҳар сафар қайтадан таҳлил қилмасдан, компиляция қилинган ҳолатда хотирада сақлайди. Кўпчилик хостинг созламаларида у ёқилган бўлади, лекин текшириб кўрган маъқул. SSH бўлса, буйруқ қаторидан текшириш мумкин, лекин CLI ва веб-сайт PHP созламалари фарқ қилиши мумкинлигини ёдда тутинг:
php -v
php -i | grep -i "opcache.enable"
ISPmanager панелида PHP версиясини ҳар бир сайт учун алоҳида танлаш мумкин. Версияни алмаштиришдан олдин сайтнинг захира нусхасини олинг ва ўзгаришдан кейин асосий саҳифаларни текширинг.
Маълумотлар базаси сўровлари
Кеш бўлмаган саҳифаларда TTFB нинг катта қисми база сўровларига кетади. Вақт ўтиши билан WordPress базасида минглаб ревизиялар, муддати ўтган вақтинчалик ёзувлар ва ўчирилган плагинлардан қолган созламалар тўпланади. Айниқса wp_options жадвалидаги автоматик юкланадиган (autoload) ёзувлар ҳар бир саҳифада ўқилади ва уларнинг ҳажми катта бўлса, ҳар сўров секинлашади. Уларнинг умумий ҳажмини қуйидаги сўров билан кўриш мумкин:
SELECT ROUND(SUM(LENGTH(option_value))/1024) AS autoload_kb
FROM wp_options
WHERE autoload IN ('yes', 'on', 'auto');
Жадвал префикси сайтингизда бошқача бўлиши мумкин. Агар натижа бир неча мегабайт бўлса, қайси плагин бу ёзувларни қолдирганини аниқлаб, кераксизларини тозалаш TTFB ни сезиларли камайтиради. Базада ўзгартириш қилишдан олдин албатта захира нусха олинг.
Объект кеши ва ташқи сўровлар
Рўйхатдан ўтган фойдаланувчилар кўп бўлган сайтларда, масалан онлайн дўкон ёки ўқув платформасида, саҳифа кеши ҳамма жойда ишламайди. Бундай ҳолатда Redis каби объект кеши тез-тез такрорланадиган база сўровлари натижаларини хотирада сақлаб, юкни камайтиради. Бу имконият одатда VPS'да ёки тариф қўллаб-қувватласа мавжуд бўлади. Яна бир яширин сабаб ташқи API сўровлари: валюта курси, об-ҳаво ёки ижтимоий тармоқ виджети саҳифа тайёрланаётган пайтда бошқа серверга мурожаат қилса, ўша сервер жавобини кутиш тўғридан-тўғри TTFB га қўшилади. Бундай маълумотларни фон режимида янгилаб, кешда сақлаш тўғрироқ.
Сервер жойлашуви ва тармоқ
Физика қонунларини алдаб бўлмайди: сервер фойдаланувчидан қанчалик узоқда бўлса, ҳар бир уланиш босқичи шунчалик кўп вақт олади. HTTPS уланишида бир неча марта бориб-келиш бўлгани учун бу фарқ кўпайиб кетади. Масалан, Тошкентдаги стоматология клиникасининг сайти мижозлари асосан шаҳар ичида бўлса, сервер ҳам Ўзбекистонда, Tas-IX тармоғига уланган бўлиши кечикишни камайтиради. sayt.uz хостинг серверлари Ўзбекистонда жойлашган, бу маҳаллий аудитория учун тармоқ босқичини қисқартиради. Халқаро аудитория учун эса CDN ечим бўлиши мумкин, лекин у сервер томонидаги секин PHP муаммосини яширмайди, фақат статик файлларни тезлаштиради.