.uz domeni O'zbekistonning milliy domen zonasi bo'lib, mahalliy auditoriya bilan ishlaydigan biznes uchun tabiiy tanlovdir. Mijoz manzil oxirida .uz ni ko'rganda kompaniya shu yerda faoliyat yuritishini darhol tushunadi va bu ishonchni oshiradi. Biroq ro'yxatdan o'tkazish jarayoni xalqaro domenlardan biroz farq qiladi: egasi haqidagi ma'lumotlar tekshiriladi, domen ishlay boshlashi uchun esa DNS to'g'ri sozlanishi kerak. Quyida butun jarayonni Toshkentning Chilonzor tumanidagi kichik gul do'koni misolida bosqichma-bosqich ko'rib chiqamiz.
1-qadam: nom tanlash va bo'shligini tekshirish
Gul do'koni egasi Dilnoza opa o'z do'koni uchun qisqa va eslab qolish oson nom izlayapti. Birinchi xayoliga kelgan umumiy nom allaqachon band bo'lib chiqdi, shuning uchun u do'kon nomi va tumanni birlashtirgan variantlarni ko'rib chiqdi. Nom tanlashda qisqalik, telefonda aytilganda xatosiz tushunilishi va boshqa brendlarga o'xshab qolmasligi muhim. Domen nomida lotin harflari, raqamlar va defis ishlatiladi, defis esa nomning boshida yoki oxirida turmaydi.
Bo'shlikni tekshirish uchun registrator saytidagi qidiruv maydonidan foydalanish eng oson yo'l, texnik foydalanuvchilar esa terminalda whois so'rovi yuborishi mumkin. Agar javobda domen egasi va muddati haqida ma'lumot qaytsa, demak nom band; aks holda uni ro'yxatdan o'tkazish mumkin. Band domen muddati tugashini kutish nazariy jihatdan mumkin, lekin bu ishonchli yo'l emas, chunki egalar odatda domenni o'z vaqtida uzaytiradi.
whois -h whois.cctld.uz dilgul.uz2-qadam: domen egasini to'g'ri ko'rsatish
.uz domen uchun kontakt ma'lumotlari shunchaki rasmiyatchilik emas: domen kimning nomiga yozilsa, o'sha shaxs yoki tashkilot uning egasi hisoblanadi. Jismoniy shaxs uchun familiya, ism, otasining ismi, pasport ma'lumotlari, manzil, telefon va elektron pochta kiritiladi, yuridik shaxs uchun esa tashkilot nomi va STIR kabi rekvizitlar so'raladi. Dilnoza opa yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ishlaydi, shuning uchun domenni o'z nomiga rasmiylashtirdi. Agar do'kon keyinchalik MChJ ga aylansa, domenni tashkilot nomiga o'tkazish alohida jarayon bo'ladi, shu bois egani boshidanoq to'g'ri tanlash keyinchalik vaqtni tejaydi.
Eng ko'p uchraydigan xato — domenni sayt yaratgan dizayner yoki dasturchining nomiga ro'yxatdan o'tkazish. Hamkorlik tugaganda yoki aloqa uzilganda biznes egasi o'z domenini boshqara olmay qoladi va uni qaytarish uchun ko'p vaqt sarflaydi. Shuning uchun domen har doim haqiqiy egasining nomiga yozilishi, unga bog'langan telefon va pochta esa egasining o'zida bo'lishi kerak.
3-qadam: to'lov va ro'yxatdan o'tkazish muddati
Ma'lumotlar kiritilgach, buyurtma rasmiylashtiriladi va to'lov amalga oshiriladi. .uz domen ma'lum muddatga, odatda bir yoki bir necha yilga ro'yxatdan o'tkaziladi va muddat oxirida uni uzaytirish kerak bo'ladi. To'lovdan so'ng kontakt ma'lumotlari tekshiruvdan o'tadi, shu sababli domen ba'zan bir zumda emas, tekshiruv yakunlangach faollashadi. Uzaytirishni unutmaslik uchun avtomatik uzaytirishni yoqib, balansni oldindan to'ldirib qo'yish foydali: sayt.uz kabinetida bu sozlama domen sahifasining o'zida joylashgan.
4-qadam: NS serverlarni ko'rsatish
Domen ro'yxatdan o'tgani hali saytning ochilishini anglatmaydi. Internetdagi har bir qurilma domen qayerga olib borishini bilish uchun avval uning NS yozuvlariga murojaat qiladi. NS serverlar domenning DNS yozuvlarini saqlaydi; ular registratorda ko'rsatiladi va .uz zonasida delegatsiya qilinadi. Agar hosting va domen bitta provayderda bo'lsa, NS odatda avtomatik qo'yiladi, boshqa joyda bo'lsa, hosting provayderi bergan NS nomlarini qo'lda kiritish kerak.
NS o'zgarishi bir lahzada butun dunyoga tarqalmaydi. Turli internet provayderlarining DNS keshlari eski ma'lumotni bir necha soatgacha saqlashi mumkin, shuning uchun bu vaqt ichida sayt ba'zi foydalanuvchilarda ochilib, boshqalarida ochilmasligi normal holat. Delegatsiyani terminaldan quyidagicha tekshirish mumkin:
dig NS dilgul.uz +short
dig A dilgul.uz +shortBirinchi buyruq domen qaysi NS serverlarga topshirilganini, ikkinchisi esa domen qaysi IP manzilga ishora qilishini ko'rsatadi. Windows foydalanuvchilari xuddi shu ma'lumotni nslookup -type=NS dilgul.uz buyrug'i bilan olishi mumkin.
5-qadam: DNS yozuvlarini sozlash
NS tayyor bo'lgach, domen ichidagi yozuvlar sozlanadi. A yozuvi domenni sayt joylashgan serverning IP manziliga bog'laydi, CNAME bir nomni boshqasiga taxallus qiladi, MX esa pochta qaysi serverga kelishini belgilaydi. TXT yozuvlari SPF kabi pochta himoyasi va turli xizmatlarda egalikni tasdiqlash uchun ishlatiladi. Dilnoza opaning do'koni uchun zona taxminan quyidagicha ko'rinadi (IP manzil namuna sifatida olingan):
dilgul.uz. 3600 IN A 203.0.113.10
www.dilgul.uz. 3600 IN CNAME dilgul.uz.
dilgul.uz. 3600 IN MX 10 mail.dilgul.uz.
mail.dilgul.uz. 3600 IN A 203.0.113.10
dilgul.uz. 3600 IN TXT "v=spf1 a mx ~all"Bu yerdagi 3600 raqami TTL, ya'ni yozuv keshda necha soniya saqlanishini bildiradi. Yaqin orada saytni boshqa serverga ko'chirish rejalashtirilgan bo'lsa, TTL ni bir-ikki kun oldin kichraytirib qo'yish o'zgarishlar tezroq tarqalishiga yordam beradi. Pochta yozuvlarini ham e'tiborsiz qoldirmang: MX bo'lmasa, mijozlar do'kon manziliga yozgan xatlar yetib kelmaydi.
6-qadam: SSL o'rnatish va saytni ishga tushirish
DNS to'g'ri ishlay boshlagach, saytga SSL sertifikat o'rnatiladi, shunda brauzer manzil yonida qulf belgisini ko'rsatadi va ma'lumotlar shifrlangan holda uzatiladi. Let's Encrypt sertifikati domen haqiqatan sizning serveringizga ishora qilishini tekshiradi, shuning uchun uni A yozuvi tarqalgandan keyin olish kerak. sayt.uz hostingida bunday sertifikat bepul beriladi va muddati tugashidan oldin avtomatik yangilanadi. Oxirida saytni turli qurilmalardan, mobil internet va Wi-Fi orqali ochib ko'ring hamda http manzil https ga yo'naltirilayotganini tekshiring.
Ro'yxatdan o'tkazilgandan keyin nimalarni kuzatish kerak
Domen bir martalik xarid emas, balki muntazam e'tibor talab qiladigan aktivdir. Muddati tugash sanasini kalendarga yozib qo'ying va kontakt ma'lumotlaridagi telefon hamda pochtani dolzarb holda saqlang, chunki eslatmalar aynan shu manzillarga yuboriladi. Kabinetga kirish parolini kuchli qiling va uni boshqa xizmatlarda takrorlamang: domen boshqaruviga kirib olgan begona odam NS ni o'zgartirib, saytingiz va pochtangizni boshqa joyga yo'naltirishi mumkin. Shu oddiy qoidalarga amal qilinsa, .uz domen yillar davomida biznesingizning ishonchli manziliga aylanadi.