.uz домени Ўзбекистоннинг миллий домен зонаси бўлиб, маҳаллий аудитория билан ишлайдиган бизнес учун табиий танловдир. Мижоз манзил охирида .uz ни кўрганда компания шу ерда фаолият юритишини дарҳол тушунади ва бу ишончни оширади. Бироқ рўйхатдан ўтказиш жараёни халқаро доменлардан бироз фарқ қилади: эгаси ҳақидаги маълумотлар текширилади, домен ишлай бошлаши учун эса DNS тўғри созланиши керак. Қуйида бутун жараённи Тошкентнинг Чилонзор туманидаги кичик гул дўкони мисолида босқичма-босқич кўриб чиқамиз.
1-қадам: ном танлаш ва бўшлигини текшириш
Гул дўкони эгаси Дилноза опа ўз дўкони учун қисқа ва эслаб қолиш осон ном излаяпти. Биринчи хаёлига келган умумий ном аллақачон банд бўлиб чиқди, шунинг учун у дўкон номи ва туманни бирлаштирган вариантларни кўриб чиқди. Ном танлашда қисқалик, телефонда айтилганда хатосиз тушунилиши ва бошқа брендларга ўхшаб қолмаслиги муҳим. Домен номида лотин ҳарфлари, рақамлар ва дефис ишлатилади, дефис эса номнинг бошида ёки охирида турмайди.
Бўшликни текшириш учун регистратор сайтидаги қидирув майдонидан фойдаланиш энг осон йўл, техник фойдаланувчилар эса терминалда whois сўрови юбориши мумкин. Агар жавобда домен эгаси ва муддати ҳақида маълумот қайтса, демак ном банд; акс ҳолда уни рўйхатдан ўтказиш мумкин. Банд домен муддати тугашини кутиш назарий жиҳатдан мумкин, лекин бу ишончли йўл эмас, чунки эгалар одатда доменни ўз вақтида узайтиради.
whois -h whois.cctld.uz dilgul.uz2-қадам: домен эгасини тўғри кўрсатиш
.uz домен учун контакт маълумотлари шунчаки расмиятчилик эмас: домен кимнинг номига ёзилса, ўша шахс ёки ташкилот унинг эгаси ҳисобланади. Жисмоний шахс учун фамилия, исм, отасининг исми, паспорт маълумотлари, манзил, телефон ва электрон почта киритилади, юридик шахс учун эса ташкилот номи ва СТИР каби реквизитлар сўралади. Дилноза опа якка тартибдаги тадбиркор сифатида ишлайди, шунинг учун доменни ўз номига расмийлаштирди. Агар дўкон кейинчалик МЧЖ га айланса, доменни ташкилот номига ўтказиш алоҳида жараён бўлади, шу боис эгани бошиданоқ тўғри танлаш кейинчалик вақтни тежайди.
Энг кўп учрайдиган хато — доменни сайт яратган дизайнер ёки дастурчининг номига рўйхатдан ўтказиш. Ҳамкорлик тугаганда ёки алоқа узилганда бизнес эгаси ўз доменини бошқара олмай қолади ва уни қайтариш учун кўп вақт сарфлайди. Шунинг учун домен ҳар доим ҳақиқий эгасининг номига ёзилиши, унга боғланган телефон ва почта эса эгасининг ўзида бўлиши керак.
3-қадам: тўлов ва рўйхатдан ўтказиш муддати
Маълумотлар киритилгач, буюртма расмийлаштирилади ва тўлов амалга оширилади. .uz домен маълум муддатга, одатда бир ёки бир неча йилга рўйхатдан ўтказилади ва муддат охирида уни узайтириш керак бўлади. Тўловдан сўнг контакт маълумотлари текширувдан ўтади, шу сабабли домен баъзан бир зумда эмас, текширув якунлангач фаоллашади. Узайтиришни унутмаслик учун автоматик узайтиришни ёқиб, балансни олдиндан тўлдириб қўйиш фойдали: sayt.uz кабинетида бу созлама домен саҳифасининг ўзида жойлашган.
4-қадам: NS серверларни кўрсатиш
Домен рўйхатдан ўтгани ҳали сайтнинг очилишини англатмайди. Интернетдаги ҳар бир қурилма домен қаерга олиб боришини билиш учун аввал унинг NS ёзувларига мурожаат қилади. NS серверлар доменнинг DNS ёзувларини сақлайди; улар регистраторда кўрсатилади ва .uz зонасида делегация қилинади. Агар хостинг ва домен битта провайдерда бўлса, NS одатда автоматик қўйилади, бошқа жойда бўлса, хостинг провайдери берган NS номларини қўлда киритиш керак.
NS ўзгариши бир лаҳзада бутун дунёга тарқалмайди. Турли интернет провайдерларининг DNS кешлари эски маълумотни бир неча соатгача сақлаши мумкин, шунинг учун бу вақт ичида сайт баъзи фойдаланувчиларда очилиб, бошқаларида очилмаслиги нормал ҳолат. Делегацияни терминалдан қуйидагича текшириш мумкин:
dig NS dilgul.uz +short
dig A dilgul.uz +shortБиринчи буйруқ домен қайси NS серверларга топширилганини, иккинчиси эса домен қайси IP манзилга ишора қилишини кўрсатади. Windows фойдаланувчилари худди шу маълумотни nslookup -type=NS dilgul.uz буйруғи билан олиши мумкин.
5-қадам: DNS ёзувларини созлаш
NS тайёр бўлгач, домен ичидаги ёзувлар созланади. A ёзуви доменни сайт жойлашган сервернинг IP манзилига боғлайди, CNAME бир номни бошқасига тахаллус қилади, MX эса почта қайси серверга келишини белгилайди. TXT ёзувлари SPF каби почта ҳимояси ва турли хизматларда эгаликни тасдиқлаш учун ишлатилади. Дилноза опанинг дўкони учун зона тахминан қуйидагича кўринади (IP манзил намуна сифатида олинган):
dilgul.uz. 3600 IN A 203.0.113.10
www.dilgul.uz. 3600 IN CNAME dilgul.uz.
dilgul.uz. 3600 IN MX 10 mail.dilgul.uz.
mail.dilgul.uz. 3600 IN A 203.0.113.10
dilgul.uz. 3600 IN TXT "v=spf1 a mx ~all"Бу ердаги 3600 рақами TTL, яъни ёзув кешда неча сония сақланишини билдиради. Яқин орада сайтни бошқа серверга кўчириш режалаштирилган бўлса, TTL ни бир-икки кун олдин кичрайтириб қўйиш ўзгаришлар тезроқ тарқалишига ёрдам беради. Почта ёзувларини ҳам эътиборсиз қолдирманг: MX бўлмаса, мижозлар дўкон манзилига ёзган хатлар етиб келмайди.
6-қадам: SSL ўрнатиш ва сайтни ишга тушириш
DNS тўғри ишлай бошлагач, сайтга SSL сертификат ўрнатилади, шунда браузер манзил ёнида қулф белгисини кўрсатади ва маълумотлар шифрланган ҳолда узатилади. Let's Encrypt сертификати домен ҳақиқатан сизнинг серверингизга ишора қилишини текширади, шунинг учун уни A ёзуви тарқалгандан кейин олиш керак. sayt.uz хостингида бундай сертификат бепул берилади ва муддати тугашидан олдин автоматик янгиланади. Охирида сайтни турли қурилмалардан, мобил интернет ва Wi-Fi орқали очиб кўринг ҳамда http манзил https га йўналтирилаётганини текширинг.
Рўйхатдан ўтказилгандан кейин нималарни кузатиш керак
Домен бир марталик харид эмас, балки мунтазам эътибор талаб қиладиган активдир. Муддати тугаш санасини календарга ёзиб қўйинг ва контакт маълумотларидаги телефон ҳамда почтани долзарб ҳолда сақланг, чунки эслатмалар айнан шу манзилларга юборилади. Кабинетга кириш паролини кучли қилинг ва уни бошқа хизматларда такрорламанг: домен бошқарувига кириб олган бегона одам NS ни ўзгартириб, сайтингиз ва почтангизни бошқа жойга йўналтириши мумкин. Шу оддий қоидаларга амал қилинса, .uz домен йиллар давомида бизнесингизнинг ишончли манзилига айланади.