Ташкилот учун бир нечта домен: ҳимоя тўпламини қандай тузиш керак

Кўпчилик ташкилот битта домен билан иш бошлайди ва бу етарли туюлади. Аммо компания таниқли бўла бошлагач, унинг номига ўхшаш доменлар бошқа одамлар қўлига ўтиши мумкин. Кимдир номни чизиқча билан ёзиб рўйхатдан ўтказади, кимдир битта ҳарфни алмаштиради, яна кимдир бошқа зонада худди шу номни эгаллайди. Бундай доменлар мижозларни чалғитиш, сохта хат юбориш ёки рақобатчига йўналтириш учун ишлатилиши мумкин. Ҳимоя тўплами деганда асосий домен атрофида ташкилот ўзи эгалик қиладиган бир нечта қўшимча домен тушунилади.

Қайси вариантлар ҳақиқатан хавф туғдиради

Ҳар бир мумкин бўлган вариантни сотиб олишнинг маъноси йўқ, бу чексиз харажатга айланади. Мантиқий ёндашув — мижоз қайси шаклни адашиб териши ёки фирибгар қайси шаклдан фойдаланиши эҳтимоли юқори эканини ўйлаб кўриш. Одатда қуйидаги гуруҳлар биринчи навбатда кўриб чиқилади:

• Номнинг чизиқчали ва чизиқчасиз ёзилиши, масалан misolsavdo.uz ва misol-savdo.uz.
• Ўзбек тилидаги тутуқ белгиси ёки ҳарф бирикмалари туфайли турлича ёзиладиган шакллар: o' ва o, sh ва s каби.
• Тез теришда кўп учрайдиган хатолар: қўшни тугмадаги ҳарф, такрорланган ёки тушиб қолган ҳарф.
• Халқаро мижозлар учун муҳим бўлган бошқа зонадаги худди шу ном.
• Агар компания русча ном билан ҳам танилган бўлса, ўша номнинг лотинча ёзилиши.

Бу рўйхатдан ҳар бир ташкилот ўзига мосини танлайди. Кичик оилавий дўкон учун битта-иккита вариант етарли бўлса, банк ёки йирик савдо тармоғи учун ҳимоя тўплами анча кенг бўлади, чунки улар фирибгарлар учун жозибали нишон ҳисобланади.

Мисол: Тошкентдаги қурилиш моллари тармоғи

Фараз қилайлик, шаҳарда бир нечта филиали бор қурилиш моллари дўкони misolsavdo.uz доменида ишлайди. Бир куни мижозлардан бири дўкон номидан келган хат ҳақида сўрайди: унда "чегирма учун олдиндан тўлов" сўралган ва хат misol-savdo.uz манзилидан келган. Дўкон бу доменга эгалик қилмасди. Бундай ҳолатдан кейин ташкилот чизиқчали вариантни, энг кўп учрайдиган битта хато ёзилишни ва келажакда чет эл етказиб берувчилари билан ишлаш учун халқаро зонадаги номни рўйхатдан ўтказди. Агар бу доменлар олдиндан олинган бўлганида, фирибгар ҳеч бўлмаганда улар орқали ҳаракат қила олмасди.

Қўшимча доменларни асосий сайтга йўналтириш

Ҳимоя домени бўш турмаслиги керак. Кимдир уни браузерга ёзса, асосий сайтга тушиши лозим. Бунинг энг тўғри усули доимий 301 йўналтириш: браузер ҳам, қидирув тизими ҳам асосий манзил қайси эканини тушунади. Агар қўшимча доменлар ҳам сизнинг хостингингиздаги алоҳида сайтга уланган бўлса, Apache серверида .htaccess файли орқали қуйидагича созлаш мумкин:

RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} !^misolsavdo\.uz$ [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://misolsavdo.uz/$1 [R=301,L]

Nginx ишлатиладиган серверда шу натижа алоҳида server блоки билан эришилади:

server {
    listen 443 ssl;
    server_name misol-savdo.uz www.misol-savdo.uz;
    # ssl_certificate va ssl_certificate_key shu domen uchun
    return 301 https://misolsavdo.uz$request_uri;
}

Эътибор беринг: HTTPS орқали кирган фойдаланувчи учун йўналтириш ишлаши учун қўшимча доменнинг ҳам амалдаги SSL сертификати бўлиши керак. Акс ҳолда браузер йўналтиришдан олдин хавфсизлик огоҳлантиришини кўрсатади ва мижоз ишончсиз сайт деб ўйлаб чиқиб кетади.

Почта жўнатмайдиган доменни ҳимоялаш

Ҳимоя доменларининг кўпи ҳеч қачон хат юбормайди, аммо фирибгар уларнинг номидан хат сохталаштиришга уриниши мумкин. Бунинг олдини олиш учун бундай доменда "бу домендан почта умуман юборилмайди" деган маънони билдирувчи учта DNS ёзувини қўшиш тавсия этилади:

misol-savdo.uz.          TXT  "v=spf1 -all"
_dmarc.misol-savdo.uz.   TXT  "v=DMARC1; p=reject"
misol-savdo.uz.          MX   0 .

Биринчи ёзув ҳеч қайси сервер бу домен номидан хат юборишга ҳақли эмаслигини билдиради. Иккинчиси қабул қилувчи серверларга бундай хатларни рад этишни сўрайди. Учинчиси нулл MX деб аталади ва домен почта қабул қилмаслигини эълон қилади. Агар DNS бошқарув саҳифаси нуқта қийматли MX ёзувини қабул қилмаса, камида SPF ва DMARC ёзувларини қўшиш ҳам сезиларли ҳимоя беради.

Эгалик ва узайтиришни бир жойда сақлаш

Ҳимоя тўпламидаги энг катта хавф — доменлардан бирининг муддати тугаб, бошқа одамга ўтиб кетиши. Бу кўпинча доменлар турли ходимлар номига, турли аккаунтларда рўйхатдан ўтганда юз беради. Ходим ишдан кетади, унинг телефонига келган эслатмалар эътиборсиз қолади ва домен бўшаб қолади. Ечим оддий: барча доменларни ташкилот номига, битта умумий аккаунтда сақлаш ва автоматик узайтиришни ёқиш. sayt.uz кабинетида домен авто-узайтириш ёқилганда, баланс етарли бўлса, муддат тугашидан олдин узайтириш ўзи амалга ошади, шунинг учун балансни ҳам вақти-вақти билан текшириб туриш керак.

Шунингдек, оддий рўйхат юритиб боринг: домен номи, нима учун олингани, қаерга йўналтирилгани, тугаш санаси ва SSL ҳолати. Йилига бир марта бу рўйхатни кўриб чиқиб, энди кераксиз бўлган вариантларни узайтирмаслик ёки аксинча, янги маҳсулот номлари учун қўшимча домен олиш тўғрисида қарор қабул қилиш мумкин.

Ҳимоя тўпламининг чегараси

Ҳатто энг кенг тўплам ҳам барча ўхшаш номларни қамраб ололмайди. Фирибгар ҳар доим янги вариант топиши мумкин. Шунинг учун доменлар билан бирга мижозларни ҳам хабардор қилиш муҳим: сайтда ва хатларда расмий манзилларингизни аниқ кўрсатинг, тўлов сўровлари фақат асосий домендан келишини айтинг. Агар товар белгингизга ўхшаш домен фирибгарлик учун ишлатилаётганини аниқласангиз, далилларни сақланг ва масалани юрист билан муҳокама қилинг. Бундай низоларни ҳал қилиш тартиби зона қоидалари ва қонунчиликка боғлиқ, шунинг учун аниқ қадамларни мутахассисдан сўраган маъқул.