Эрталаб ишга келасиз ва сайт очилмаётганини, мижозлардан хат келмай қолганини кўрасиз. Текшириб қарасангиз, домен муддати кеча тугаган, эслатма хатлари эса ҳеч ким ўқимайдиган почтага борган экан. Бундай ҳолатда ваҳима қилиш шарт эмас: муддат тугаганидан кейинги биринчи кунларда домен кўпинча ҳали сизнинг номингизда туради ва уни одатий тартибда узайтириш мумкин. Асосийси, вақтни бой бермасдан ҳаракатларни тўғри кетма-кетликда бажариш. Қуйида биринчи 72 соат ичида нималарни қилиш кераклигини босқичма-босқич тушунтирамиз.
Аввал муаммо айнан домендалигини аниқланг
Сайт очилмаслигининг сабаби фақат домен эмас, хостинг, DNS ёзувлари ёки SSL сертификати ҳам бўлиши мумкин. Шунинг учун биринчи навбатда домен ҳолатини текширинг. WHOIS маълумотларида тугаш санаси ва ҳолат белгилари кўринади, DNS сўрови эса домен ҳозир интернетда жавоб беряптими ёки йўқлигини кўрсатади. Агар тугаш санаси ўтган бўлса ёки NS сўровига жавоб келмаса, муаммо доменда экани деярли аниқ.
whois example.uz | grep -iE "expir|status"
dig +short NS example.uz
dig +short A example.uz @8.8.8.8Хостинг ўзи ишлаётганини ҳам алоҳида текшириб олиш фойдали. Бунинг учун DNS ни четлаб ўтиб, сўровни тўғридан-тўғри сервер IP манзилига юбориш мумкин. IP манзилни хостинг маълумотларидан оласиз, қуйидаги мисолдаги манзил эса шунчаки намуна:
curl -sI --resolve example.uz:443:203.0.113.10 https://example.uz/Жавобда HTTP/1.1 200 ёки HTTP/2 200 қатори чиқса, сайт файллари ва сервер жойида, фақат домен номи ишламаяпти дегани. Бу жуда муҳим хулоса, чунки демак ҳеч нарсани қайта юклаш ёки тиклаш керак эмас, ягона вазифа доменни узайтириш.
Биринчи соатларда: узайтиришни кечиктирмасдан тўланг
Муддат тугаганидан кейинги қисқа даврда доменни одатда оддий узайтириш нархида қайтариш мумкин. Бу давр зона ва регистраторга қараб фарқ қилади, шунинг учун унинг қанча давом этишига умид боғламасдан, имкон қадар тезроқ ҳаракат қилинг. Кабинетга киринг, ҳисобни тўлдиринг ва доменни камида бир йилга узайтиринг. Агар тўлов муаммо билан ўтган ёки домен кабинетда кўринмаётган бўлса, дарҳол қўллаб-қувватлаш хизматига мурожаат қилинг ва домен номини аниқ ёзинг.
Бу босқичда бошқа регистраторга кўчиришга уринманг. Муддати ўтган доменни трансфер қилиш кўп ҳолларда ишламайди ёки жараённи чўзиб юборади, натижада қимматроқ тиклаш даврига кириб қолиш хавфи ошади. Шунингдек, домен эгаси маълумотларини айнан шу пайтда ўзгартиришга шошилманг, аввал доменни фаол ҳолатга қайтаринг, қолган ишларни кейин бажарасиз.
Узайтиргандан кейин сайт нега дарҳол очилмайди
Тўлов ўтди, кабинетда домен фаол деб кўрсатиляпти, лекин сайт ҳали ҳам очилмаяпти. Бу одатий ҳолат ва сабаби DNS кешларида. Домен ишламай турган пайтда интернет провайдерлари ва оммавий DNS серверлари "бундай домен йўқ" деган жавобни маълум вақтга эслаб қолади. Реестр маълумотлари янгилангач ҳам, бу эски жавоб кеш муддати тугагунча баъзи фойдаланувчиларга кўрсатилиб туради. Одатда бу бир неча дақиқадан бир неча соатгача давом этади, камдан-кам ҳолларда узоқроқ чўзилади.
Ҳолатни турли DNS серверлар орқали солиштириб кўриш мумкин. Агар битта сервер тўғри IP ни қайтараётган бўлса-ю, бошқаси ҳали жавоб бермаётган бўлса, бу кеш масаласи ва вақт ўтиши билан ўзи тўғриланади:
dig +short A example.uz @8.8.8.8
dig +short A example.uz @1.1.1.1
dig +short NS example.uzЎз компьютерингиздаги кешни тозалаш учун Windows да буйруқ сатрида ipconfig /flushdns ни ишга туширинг, браузерни ҳам қайта очинг. Яна бир нарсага эътибор беринг: баъзи регистраторлар муддати ўтган доменнинг NS серверларини вақтинча тўхташ саҳифасига йўналтиради. Узайтиришдан кейин NS ёзувлари яна сизнинг хостинг серверларингизни кўрсатаётганини текширинг, акс ҳолда сайт ўрнида реклама саҳифаси чиқиб туриши мумкин.
Узилиш пайтида келган почта билан нима бўлди
Почта энг кўп ташвиш туғдирадиган қисм. Домен ишламай турганда сизга хат юборган серверлар икки хил йўл тутади. Агар хатолик вақтинчалик деб баҳоланса, юборувчи сервер хатни навбатда ушлаб, бир неча кун давомида қайта-қайта етказишга уринади ва домен тиклангач хат одатда етиб келади. Аммо домен "мавжуд эмас" деган аниқ жавоб қайтарган бўлса, кўп серверлар хатни дарҳол юборувчига қайтаради. Демак, узилиш даврида юборилган хатларнинг бир қисми йўқолган бўлиши мумкин.
Домен тиклангач, почта ёзувлари жойида эканини текширинг ва ўзингизга бошқа манзилдан синов хати юборинг:
dig +short MX example.uz
dig +short TXT example.uzMX ёзуви почта серверингизни кўрсатиши, TXT ёзувлари орасида эса SPF қатори бўлиши керак. Муҳим ҳамкорлар, етказиб берувчилар ва банк билан ёзишмалар бўлса, уларга қисқача хабар бериб, узилиш кунларида юборган хатларини қайта жўнатишни сўранг.
Мижозлар ва ҳамкорларга қандай хабар бериш
Мисол учун, Тошкентдаги хусусий мактабни олайлик. Қабул мавсумида домен муддати ўтиб кетган, ота-оналар ариза топшириш саҳифасини оча олмаган ва қабул бўлимига ёзган хатлари қайтиб келган. Домен иккинчи куни узайтирилди, лекин ота-оналар бундан бехабар қолиб, мактаб ишламай қолган деб ўйлаши мумкин эди. Мактаб маъмурияти Телеграм канали ва SMS орқали қисқа эълон берди: сайт техник сабаб билан бир кун ишламагани, ҳозир тиклангани ва шу кунларда юборилган аризаларни қайта юбориш кераклиги айтилди. Бундай очиқ хабар ишончни сақлайди ва йўқолган мурожаатларни қайтариб олади.
SSL сертификатини ҳам текширинг
Домен ишламай турган пайтда бепул сертификатларни автоматик янгилаш жараёни домен эгалигини тасдиқлай олмайди. Агар сертификат муддати айнан шу кунларга тўғри келган бўлса, у янгиланмай қолган бўлиши мумкин ва браузер хавфсизлик огоҳлантиришини кўрсатади. Сертификат тугаш санасини қуйидаги буйруқ билан билиб оласиз:
echo | openssl s_client -connect example.uz:443 -servername example.uz 2>/dev/null | openssl x509 -noout -enddateОдатда автоматик янгилаш кейинги уринишда ўзи муваффақиятли ўтади. Сана ўтиб кетган ёки жуда яқин бўлса ва бир кун ичида янгиланмаса, қўллаб-қувватлаш хизматидан сертификатни қўлда қайта чиқаришни сўранг.
Бу ҳолат такрорланмаслиги учун
Биринчи 72 соатда муаммо ҳал бўлгач, унинг сабабини ҳам ёпиб қўйиш керак. Энг кўп учрайдиган сабаб эслатма хатларининг эски ёки ҳеч ким текширмайдиган манзилга бориши бўлади. Иккинчи сабаб эса автоматик узайтириш ўчирилгани ёки ҳисоб балансида маблағ қолмаганидир.
- Домен контактларидаги электрон почта ва телефон рақамини ҳозирги масъул ходимникига алмаштиринг.
- Автоматик узайтиришни ёқинг ва балансни муддатдан олдин тўлдириб қўйинг.
- Муҳим доменларни бир неча йилга бирданига узайтиришни кўриб чиқинг.
- Тугаш санасини умумий календарга бир ой олдинги эслатма билан киритинг.
sayt.uz кабинетида домен тугаш санаси ва автоматик узайтириш созламаси бир саҳифада туради, шунинг учун уларни бир марта текшириб қўйиш кўп вақт олмайди.