⚡
Domen

HTTPS va SVCB DNS yozuvi: brauzerga ulanişni oldindan aytiş

12.11.2026
← Barça maqolalar

Brauzer saytni oçişdan oldin bir neçta iş qiladi: DNS'dan IP manzilni söraydi, serverga ulanadi, şifrlaş böyiça kelişadi va şundan keyingina sahifani söraydi. Köp hollarda brauzer serverning HTTP/3'ni qöllaşini yoki saytning faqat HTTPS orqali işlaşini birinçi ulanişdan keyingina bilib oladi. 2023-yilda RFC 9460 sifatida standartlaştirilgan SVCB va HTTPS yozuvlari bu ma'lumotlarni DNS'ning özida, ulanişdan oldin beriş imkonini yaratadi. Natijada birinçi ulaniş tezroq va xavfsizroq bölişi mumkin.

SVCB va HTTPS yozuvlari örtasidagi farq

SVCB, ya'ni "service binding", istalgan xizmat uçun umumiy yozuv turi hisoblanadi. HTTPS esa uning veb uçun möljallangan maxsus körinişidir: formati bir xil, lekin u faqat https sxemasidagi saytlar uçun işlatiladi va nomi oldiga qöşimça prefiks talab qilmaydi. Amalda sayt egalari deyarli har doim HTTPS turidagi yozuv bilan işlaydi, SVCB esa boşqa protokollar, masalan şifrlangan DNS xizmatlari uçun qöllanadi.

Yozuv uç qismdan iborat: ustuvorlik, maqsad nomi va parametrlar. Ustuvorlik 0 bölsa, bu "AliasMode", ya'ni taxallus rejimi: yozuv faqat boşqa nomga yönaltiradi. Ustuvorlik 1 va undan katta bölsa, bu "ServiceMode": yozuv ulaniş parametrlarini beradi. Maqsad nomi sifatida nuqta yozilsa, bu "şu nomning özi" degan ma'noni anglatadi.

Yozuv qanday körinadi

Quyidagi misolda example.uz sayti HTTP/3 va HTTP/2'ni qöllaşini e'lon qiladi va brauzerga IP manzillar böyiça işora beradi. Ikkinçi qatorda esa domen apeksi uçun taxallus rejimi körsatilgan: bu holda saytning özi CDN nomiga yönaltiriladi. Apeksda CNAME qöyiş taqiqlangani uçun bu imkoniyat ayniqsa qiziqarli, lekin brauzerlarning taxallus rejimini qöllab-quvvatlaşi hali bir xil emas.

example.uz.   3600  IN  HTTPS  1 . alpn="h3,h2" ipv4hint=203.0.113.10 ipv6hint=2001:db8::10
misol.uz.     3600  IN  HTTPS  0 cdn.example.net.

Asosiy parametrlar quyidagilar. alpn server qöllaydigan protokollar röyxati, h3 HTTP/3'ni, h2 esa HTTP/2'ni bildiradi. port nostandart port uçun işlatiladi. ipv4hint va ipv6hint IP manzillar böyiça işora bölib, brauzerga A va AAAA javobini kutmasdan ulanişni boşlaş imkonini beradi. ech parametri esa şifrlangan Client Hello, ya'ni EÇ uçun kalit ma'lumotlarini tarqatadi va brauzer qaysi saytga ulanayotganini tarmoqdagi kuzatuvçidan yaşirişga yordam beradi.

Amaliy foydasi nimada

Birinçi foyda HTTP/3 bilan boğliq. Odatda brauzer server HTTP/3'ni qöllaşini Alt-Svc sarlavhasidan biladi, ya'ni avval HTTP/2 orqali ulanadi va faqat keyingi sörovlarda QUIC'ga ötadi. HTTPS yozuvi bölsa, brauzer HTTP/3'ni birinçi ulanişdanoq sinab körişi mumkin. Bu ayniqsa mobil tarmoqlarda, yöqotişlar köp bölgan şaroitda sezilarli böladi.

Ikkinçi foyda xavfsizlikka oid. Standartga köra, HTTPS yozuvi mavjud bölsa, mijoz http:// manzilini avtomatik ravişda https://'ga ötkazişi kerak. Bu HSTS kabi işlaydi va foydalanuvçi birinçi marta oddiy HTTP orqali kirganda ham şifrlanmagan sörov yuborilmaydi. Uçinçi foyda EÇ: u faqat HTTPS yozuvi orqali tarqatiladi, şuning uçun bu yozuvsiz EÇ işlamaydi.

Real misol: onlayn kurs platformasi

Toşkentdagi onlayn ta'lim platformasi videodarslarni asosan mobil foydalanuvçilarga beradi. Serverda Nginx orqali HTTP/3 allaqaçon yoqilgan edi, lekin statistikaga köra birinçi taşrifda ulanişlarning deyarli barçasi HTTP/2'da qolayotgan edi. Administrator avval HTTP/3 haqiqatan işlaşini tekşirdi, keyin domen uçun alpn="h3,h2" parametrli HTTPS yozuvini qöşdi. Şundan keyin yozuvni qöllab-quvvatlaydigan brauzerlar birinçi ulanişdan HTTP/3'ni işlata boşladi. Nginx'dagi tegişli sozlama quyidagiça böladi:

server {
    listen 443 ssl;
    listen 443 quic reuseport;
    http2 on;
    server_name example.uz;
    add_header Alt-Svc 'h3=":443"; ma=86400';
    # ssl_certificate ...
}

HTTP/3 UDP protokolida işlaydi, şuning uçun xavfsizlik devorida UDP 443-port oçiq bölişi kerak: sudo ufw allow 443/udp. Busiz yozuv brauzerga HTTP/3'ni va'da qiladi, server esa unga javob bermaydi.

Notöğri sozlaşning xavflari

Birinçi xavf avtomatik HTTPS'ga ötiş bilan boğliq. Agar saytda işlaydigan SSL sertifikati bölmasa yoki ba'zi subdomenlar faqat HTTP'da işlasa, HTTPS yozuvi qöşilgandan keyin ular qöllab-quvvatlaydigan brauzerlarda oçilmay qoladi. Şuning uçun yozuvni faqat sertifikati töğri işlaydigan nomlarga qöşing. Let's Encrypt sertifikati avtomatik yangilanib turişi ham muhim.

Ikkinçi xavf eskirgan işoralar. Server IP manzili özgarganda A yozuvi yangilanadi, lekin ipv4hint esdan çiqib qolişi oson. Brauzer işoradagi eski manzilga ulanişga urinib, vaqt yöqotadi. Agar IP tez-tez özgarsa, işora parametrlarini umuman yozmagan ma'qul, ular majburiy emas. Uçinçi xavf alpn'da serverda yöq protokolni e'lon qiliş: brauzer zaxira yölga ötadi, ammo bu birinçi ulanişni tezlaştiriş örniga sekinlaştiradi.

Yozuvni qöşiş va tekşiriş

HTTPS yozuvi nisbatan yangi tur bölgani uçun hamma DNS panellari uni qöllab-quvvatlamaydi. Ba'zi CDN xizmatlari esa uni avtomatik e'lon qiladi. sayt.uz kabinetidagi DNS bölimida bu tur mavjudligini körib çiqing yoki texnik yordam orqali aniqlang. Qöşilgandan keyin yozuvni dig bilan tekşiring. Eski dig versiyalari HTTPS turini nomidan tanimasa, uning raqami böyiça söraş mumkin:

dig example.uz HTTPS +short
dig example.uz TYPE65 +short
curl --http3 -I https://example.uz

Oxirgi buyruq faqat HTTP/3 qöllab-quvvatlanadigan curl versiyasida işlaydi. HTTPS yozuvi bölmagan yoki uni tanimaydigan mijozlar odatdagidek A va AAAA yozuvlari orqali ulanişda davom etadi, şuning uçun töğri sozlangan yozuv heç kimga zarar yetkazmaydi, faqat qöllab-quvvatlovçilarga tezlik va xavfsizlik qöşadi.

Öxşaş maqolalar

🔑 Transfer (EPP/Auth) kodi: nima u, qayerdan olinadi va qanday saqlanadi ⏳ Domen transferidagi 60 kunlik çeklov: qaçon qöllanadi va qanday rejalaştiriladi 🪪 .uz domen uçun kontakt va pasport tekşiruvi: nima uçun kerak 📮 SPF 10 ta lookup limiti: permerror va uning yeçimi
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek 🇺🇿 Özbek (yangi) ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English