Saytni boşqa hostingga köçirdingiz yoki eski faylni tahrirlab yukladingiz, va birdan sahifadagi özbekça va rusça matn örniga Сайт, Сайт yoki Ñàéò kabi belgilar paydo böldi. Rus tilida sözlaşuvçi dasturçilar buni "krakozyabra" deb ataşadi, inglizça atamasi esa mojibake. Bu holatda ma'lumot odatda yöqolmagan böladi: baytlar joyida, faqat ular notöğri kodirovka bilan öqilyapti. Şuning uçun birinçi vazifa vahimaga tuşiş emas, balki aynan qaysi bosqiçda kodirovka çalkaşganini aniqlaşdir.
Buzilgan matn körinişiga qarab sababni taxmin qiliş
Krakozyabraning şakli köp narsani aytib beradi. Quyidagi jadvalda "Сайт" sözi turli xato holatlarda qanday körinişi keltirilgan. Öz sahifangizdagi belgilarni şu namunalar bilan soliştirib, muammo qayerdaligini tezda topiş mumkin.
| Ekranda körinadi | Nima bölgan |
|---|---|
Сайт | Matn UTF-8 da, lekin brauzer yoki dastur uni Latin-1 / Windows-1252 deb öqiyapti |
Сайт | Matn UTF-8 da, lekin u Windows-1251 deb öqilyapti |
Ñàéò | Matn Windows-1251 da saqlangan, lekin Latin-1 deb öqilyapti |
| ���� yoki ???? | Matn Windows-1251 da, lekin UTF-8 deb öqilyapti, yoki baza belgini saqlay olmagan |
Oxirgi qatordagi söroq belgilari alohida e'tiborga loyiq. Agar ular bazadan kelayotgan bölsa, ehtimol matn saqlaniş paytidayoq yöqolgan va uni faqat zaxira nusxadan tiklaş mumkin. Qolgan uç holatda esa baytlar butun va töğri sozlama bilan matn qaytadan normal körinadi.
Birinçi sabab: fayl kodirovkasi va HTTP sarlavha mos emas
Eski saytlar, ayniqsa 2010-yillar boşida yaratilganlari, köpinça Windows-1251 kodirovkasida yozilgan. Yangi serverda esa veb-server sahifalarni charset=UTF-8 sarlavhasi bilan yuboradi. Natijada brauzer 1251 dagi baytlarni UTF-8 deb öqiydi va söroq belgilari yoki rombçalar çiqadi. Teskari holat ham böladi: fayl UTF-8 da, sahifa esa <meta charset="windows-1251"> deb e'lon qilgan.
Fayl qaysi kodirovkada ekanini SSH orqali file buyruği bilan tekşiriş mumkin, kerak bölsa iconv bilan UTF-8 ga ötkaziladi. Asl faylni saqlab qöyiş uçun natijani alohida faylga yozing:
file -i index.php
# index.php: text/x-php; charset=iso-8859-1 (1251 ham ko'pincha shunday aniqlanadi)
iconv -f WINDOWS-1251 -t UTF-8 index.php > index.utf8.php
mv index.php index.cp1251.bak && mv index.utf8.php index.php
file buyruği 1251 ni har doim töğri tanimaydi, şuning uçun natijani doim sahifani oçib tekşiring. Fayllar köp bölsa, avval bitta papkada sinab köring va butun saytning zaxira nusxasini oldindan oling.
Sarlavhani töğri e'lon qiliş
Barça fayllar UTF-8 ga keltirilgaç, server ham, sahifa ham buni bir xil aytişi kerak. HTML içida <meta charset="utf-8"> tegi <head> ning eng boşida turgani ma'qul. PHP skriptlar uçun sarlavhani kod orqali yuboriş mumkin, Apaçe işlatilayotgan hostingda esa .htaccess ga bitta qator qöşiş yetarli:
<?php
header('Content-Type: text/html; charset=utf-8');
# .htaccess
AddDefaultCharset UTF-8
Ikkinçi sabab: BOM belgisi
Windows'dagi ba'zi muharrirlar UTF-8 faylning boşiga körinmas BOM belgisini (EF BB BF baytlari) qöşadi. Oddiy HTML sahifada bu sezilmasligi mumkin, lekin PHP faylda u sahifa tepasida  körinişida çiqadi yoki headers already sent ogohlantirişiga sabab böladi, çunki PHP sarlavha yuborişdan oldin bu baytlar allaqaçon çiqib ketgan böladi. Muharrirda faylni UTF-8 without BOM sifatida qayta saqlaş yoki BOM'ni buyruq bilan olib taşlaş muammoni hal qiladi:
grep -rl $'^\xEF\xBB\xBF' --include=*.php .
sed -i '1s/^\xEF\xBB\xBF//' config.php
Uçinçi sabab: bazaga ulaniş kodirovkasi
Fayllar tartibda bölsa-yu, faqat bazadan olinadigan matn (mahsulot nomlari, yangiliklar) buzilsa, muammo PHP va MySQL örtasidagi ulanişda. Agar skript ulanişda kodirovkani körsatmasa, server özining standart qiymatini işlatadi va UTF-8 baytlari boşqa kodirovka deb talqin qilinadi. Yeçim ulanişda kodirovkani aniq aytiş:
$pdo = new PDO('mysql:host=localhost;dbname=example_db;charset=utf8mb4', $user, $pass);
// yoki mysqli uchun
$db->set_charset('utf8mb4');
Murakkabroq holat ikki marta kodlangan ma'lumot. U eski ilova yillar davomida UTF-8 matnni latin1 ulaniş orqali latin1 jadvalga yozganida yuzaga keladi. phpMyAdmin'da bunday matn Сайт bölib körinadi, eski sayt esa uni töğri çiqaradi, çunki xato ikki tomonda bir xil takrorlanadi. Ulanişni töğrilaşingiz bilan sayt ham krakozyabra körsata boşlaydi. Bunday bazani tuzatişning maşhur usuli ma'lumotni --default-character-set=latin1 bilan eksport qilib, dump içidagi kodirovka e'lonlarini utf8mb4 ga almaştirib, qayta import qilişdir. Bu jarayon har bir bazada biroz farq qiladi, şuning uçun uni faqat nusxada, avval kiçik jadvalda sinab körib bajaring.
Misol: Samarqanddagi maktab sayti köçirilganda
Samarqanddagi xususiy maktabning example.uz sayti ön yildan ortiq eski CMS'da işlagan va fayllar Windows-1251 da edi. Yangi hostingga köçirilgaç, menyular Сайт emas, balki rombçalar bilan çiqdi, yangiliklar esa bazadan Ð bilan boşlanadigan belgilar körinişida keldi. Jadvaldagi namunalarga qarab ikki alohida muammo borligi aniqlandi: fayllar 1251 da, baza esa ikki marta kodlangan. Avval fayllar iconv bilan UTF-8 ga ötkazildi, keyin baza nusxada tuzatilib import qilindi va oxirida ulanişga charset=utf8mb4 qöşildi. Şundan söng sahifalar va yangiliklar töğri körina boşladi.
Tekşiriş tartibi qisqaça
- Krakozyabra şaklini jadval bilan soliştiring va qaysi kodirovkalar çalkaşganini aniqlang.
- Brauzerning dasturçi vositalarida (
Networkbölimi) javobningContent-Typesarlavhasini köring. - Faqat statik matn buziladimi yoki faqat bazadan keladigan matnmi, şuni ajrating.
- Har bir özgarişdan oldin zaxira nusxa oling va bir vaqtda faqat bitta narsani özgartiring.
sayt.uz hostingida fayllar va bazalar bilan ISPmanager paneli orqali işlaş mumkin, panel sayt.uz kabinetidan oçiladi. Muammo köçirişdan keyin paydo bölgan bölsa, qaysi sahifa va qaysi matn buzilganini körsatib texnik yordamga tiket yozsangiz, sababni tezroq aniqlaş osonlaşadi.