Saytni boshqa hostingga ko'chirdingiz yoki eski faylni tahrirlab yukladingiz, va birdan sahifadagi o'zbekcha va ruscha matn o'rniga Сайт, Сайт yoki Ñàéò kabi belgilar paydo bo'ldi. Rus tilida so'zlashuvchi dasturchilar buni "krakozyabra" deb atashadi, inglizcha atamasi esa mojibake. Bu holatda ma'lumot odatda yo'qolmagan bo'ladi: baytlar joyida, faqat ular noto'g'ri kodirovka bilan o'qilyapti. Shuning uchun birinchi vazifa vahimaga tushish emas, balki aynan qaysi bosqichda kodirovka chalkashganini aniqlashdir.
Buzilgan matn ko'rinishiga qarab sababni taxmin qilish
Krakozyabraning shakli ko'p narsani aytib beradi. Quyidagi jadvalda "Сайт" so'zi turli xato holatlarda qanday ko'rinishi keltirilgan. O'z sahifangizdagi belgilarni shu namunalar bilan solishtirib, muammo qayerdaligini tezda topish mumkin.
| Ekranda ko'rinadi | Nima bo'lgan |
|---|---|
Сайт | Matn UTF-8 da, lekin brauzer yoki dastur uni Latin-1 / Windows-1252 deb o'qiyapti |
Сайт | Matn UTF-8 da, lekin u Windows-1251 deb o'qilyapti |
Ñàéò | Matn Windows-1251 da saqlangan, lekin Latin-1 deb o'qilyapti |
| ���� yoki ???? | Matn Windows-1251 da, lekin UTF-8 deb o'qilyapti, yoki baza belgini saqlay olmagan |
Oxirgi qatordagi so'roq belgilari alohida e'tiborga loyiq. Agar ular bazadan kelayotgan bo'lsa, ehtimol matn saqlanish paytidayoq yo'qolgan va uni faqat zaxira nusxadan tiklash mumkin. Qolgan uch holatda esa baytlar butun va to'g'ri sozlama bilan matn qaytadan normal ko'rinadi.
Birinchi sabab: fayl kodirovkasi va HTTP sarlavha mos emas
Eski saytlar, ayniqsa 2010-yillar boshida yaratilganlari, ko'pincha Windows-1251 kodirovkasida yozilgan. Yangi serverda esa veb-server sahifalarni charset=UTF-8 sarlavhasi bilan yuboradi. Natijada brauzer 1251 dagi baytlarni UTF-8 deb o'qiydi va so'roq belgilari yoki rombchalar chiqadi. Teskari holat ham bo'ladi: fayl UTF-8 da, sahifa esa <meta charset="windows-1251"> deb e'lon qilgan.
Fayl qaysi kodirovkada ekanini SSH orqali file buyrug'i bilan tekshirish mumkin, kerak bo'lsa iconv bilan UTF-8 ga o'tkaziladi. Asl faylni saqlab qo'yish uchun natijani alohida faylga yozing:
file -i index.php
# index.php: text/x-php; charset=iso-8859-1 (1251 ham ko'pincha shunday aniqlanadi)
iconv -f WINDOWS-1251 -t UTF-8 index.php > index.utf8.php
mv index.php index.cp1251.bak && mv index.utf8.php index.php
file buyrug'i 1251 ni har doim to'g'ri tanimaydi, shuning uchun natijani doim sahifani ochib tekshiring. Fayllar ko'p bo'lsa, avval bitta papkada sinab ko'ring va butun saytning zaxira nusxasini oldindan oling.
Sarlavhani to'g'ri e'lon qilish
Barcha fayllar UTF-8 ga keltirilgach, server ham, sahifa ham buni bir xil aytishi kerak. HTML ichida <meta charset="utf-8"> tegi <head> ning eng boshida turgani ma'qul. PHP skriptlar uchun sarlavhani kod orqali yuborish mumkin, Apache ishlatilayotgan hostingda esa .htaccess ga bitta qator qo'shish yetarli:
<?php
header('Content-Type: text/html; charset=utf-8');
# .htaccess
AddDefaultCharset UTF-8
Ikkinchi sabab: BOM belgisi
Windows'dagi ba'zi muharrirlar UTF-8 faylning boshiga ko'rinmas BOM belgisini (EF BB BF baytlari) qo'shadi. Oddiy HTML sahifada bu sezilmasligi mumkin, lekin PHP faylda u sahifa tepasida  ko'rinishida chiqadi yoki headers already sent ogohlantirishiga sabab bo'ladi, chunki PHP sarlavha yuborishdan oldin bu baytlar allaqachon chiqib ketgan bo'ladi. Muharrirda faylni UTF-8 without BOM sifatida qayta saqlash yoki BOM'ni buyruq bilan olib tashlash muammoni hal qiladi:
grep -rl $'^\xEF\xBB\xBF' --include=*.php .
sed -i '1s/^\xEF\xBB\xBF//' config.php
Uchinchi sabab: bazaga ulanish kodirovkasi
Fayllar tartibda bo'lsa-yu, faqat bazadan olinadigan matn (mahsulot nomlari, yangiliklar) buzilsa, muammo PHP va MySQL o'rtasidagi ulanishda. Agar skript ulanishda kodirovkani ko'rsatmasa, server o'zining standart qiymatini ishlatadi va UTF-8 baytlari boshqa kodirovka deb talqin qilinadi. Yechim ulanishda kodirovkani aniq aytish:
$pdo = new PDO('mysql:host=localhost;dbname=example_db;charset=utf8mb4', $user, $pass);
// yoki mysqli uchun
$db->set_charset('utf8mb4');
Murakkabroq holat ikki marta kodlangan ma'lumot. U eski ilova yillar davomida UTF-8 matnni latin1 ulanish orqali latin1 jadvalga yozganida yuzaga keladi. phpMyAdmin'da bunday matn Сайт bo'lib ko'rinadi, eski sayt esa uni to'g'ri chiqaradi, chunki xato ikki tomonda bir xil takrorlanadi. Ulanishni to'g'rilashingiz bilan sayt ham krakozyabra ko'rsata boshlaydi. Bunday bazani tuzatishning mashhur usuli ma'lumotni --default-character-set=latin1 bilan eksport qilib, dump ichidagi kodirovka e'lonlarini utf8mb4 ga almashtirib, qayta import qilishdir. Bu jarayon har bir bazada biroz farq qiladi, shuning uchun uni faqat nusxada, avval kichik jadvalda sinab ko'rib bajaring.
Misol: Samarqanddagi maktab sayti ko'chirilganda
Samarqanddagi xususiy maktabning example.uz sayti o'n yildan ortiq eski CMS'da ishlagan va fayllar Windows-1251 da edi. Yangi hostingga ko'chirilgach, menyular Сайт emas, balki rombchalar bilan chiqdi, yangiliklar esa bazadan Ð bilan boshlanadigan belgilar ko'rinishida keldi. Jadvaldagi namunalarga qarab ikki alohida muammo borligi aniqlandi: fayllar 1251 da, baza esa ikki marta kodlangan. Avval fayllar iconv bilan UTF-8 ga o'tkazildi, keyin baza nusxada tuzatilib import qilindi va oxirida ulanishga charset=utf8mb4 qo'shildi. Shundan so'ng sahifalar va yangiliklar to'g'ri ko'rina boshladi.
Tekshirish tartibi qisqacha
- Krakozyabra shaklini jadval bilan solishtiring va qaysi kodirovkalar chalkashganini aniqlang.
- Brauzerning dasturchi vositalarida (
Networkbo'limi) javobningContent-Typesarlavhasini ko'ring. - Faqat statik matn buziladimi yoki faqat bazadan keladigan matnmi, shuni ajrating.
- Har bir o'zgarishdan oldin zaxira nusxa oling va bir vaqtda faqat bitta narsani o'zgartiring.
sayt.uz hostingida fayllar va bazalar bilan ISPmanager paneli orqali ishlash mumkin, panel sayt.uz kabinetidan ochiladi. Muammo ko'chirishdan keyin paydo bo'lgan bo'lsa, qaysi sahifa va qaysi matn buzilganini ko'rsatib texnik yordamga tiket yozsangiz, sababni tezroq aniqlash osonlashadi.