Сайтни бошқа хостингга кўчирдингиз ёки эски файлни таҳрирлаб юкладингиз, ва бирдан саҳифадаги ўзбекча ва русча матн ўрнига Сайт, Сайт ёки Ñàéò каби белгилар пайдо бўлди. Рус тилида сўзлашувчи дастурчилар буни "кракозябра" деб аташади, инглизча атамаси эса mojibake. Бу ҳолатда маълумот одатда йўқолмаган бўлади: байтлар жойида, фақат улар нотўғри кодировка билан ўқиляпти. Шунинг учун биринчи вазифа ваҳимага тушиш эмас, балки айнан қайси босқичда кодировка чалкашганини аниқлашдир.
Бузилган матн кўринишига қараб сабабни тахмин қилиш
Кракозябранинг шакли кўп нарсани айтиб беради. Қуйидаги жадвалда "Сайт" сўзи турли хато ҳолатларда қандай кўриниши келтирилган. Ўз саҳифангиздаги белгиларни шу намуналар билан солиштириб, муаммо қаердалигини тезда топиш мумкин.
| Экранда кўринади | Нима бўлган |
|---|---|
Сайт | Матн UTF-8 да, лекин браузер ёки дастур уни Latin-1 / Windows-1252 деб ўқияпти |
Сайт | Матн UTF-8 да, лекин у Windows-1251 деб ўқиляпти |
Ñàéò | Матн Windows-1251 да сақланган, лекин Latin-1 деб ўқиляпти |
| ���� ёки ???? | Матн Windows-1251 да, лекин UTF-8 деб ўқиляпти, ёки база белгини сақлай олмаган |
Охирги қатордаги сўроқ белгилари алоҳида эътиборга лойиқ. Агар улар базадан келаётган бўлса, эҳтимол матн сақланиш пайтидаёқ йўқолган ва уни фақат захира нусхадан тиклаш мумкин. Қолган уч ҳолатда эса байтлар бутун ва тўғри созлама билан матн қайтадан нормал кўринади.
Биринчи сабаб: файл кодировкаси ва HTTP сарлавҳа мос эмас
Эски сайтлар, айниқса 2010-йиллар бошида яратилганлари, кўпинча Windows-1251 кодировкасида ёзилган. Янги серверда эса веб-сервер саҳифаларни charset=UTF-8 сарлавҳаси билан юборади. Натижада браузер 1251 даги байтларни UTF-8 деб ўқийди ва сўроқ белгилари ёки ромбчалар чиқади. Тескари ҳолат ҳам бўлади: файл UTF-8 да, саҳифа эса <meta charset="windows-1251"> деб эълон қилган.
Файл қайси кодировкада эканини SSH орқали file буйруғи билан текшириш мумкин, керак бўлса iconv билан UTF-8 га ўтказилади. Асл файлни сақлаб қўйиш учун натижани алоҳида файлга ёзинг:
file -i index.php
# index.php: text/x-php; charset=iso-8859-1 (1251 ham ko'pincha shunday aniqlanadi)
iconv -f WINDOWS-1251 -t UTF-8 index.php > index.utf8.php
mv index.php index.cp1251.bak && mv index.utf8.php index.php
file буйруғи 1251 ни ҳар доим тўғри танимайди, шунинг учун натижани доим саҳифани очиб текширинг. Файллар кўп бўлса, аввал битта папкада синаб кўринг ва бутун сайтнинг захира нусхасини олдиндан олинг.
Сарлавҳани тўғри эълон қилиш
Барча файллар UTF-8 га келтирилгач, сервер ҳам, саҳифа ҳам буни бир хил айтиши керак. HTML ичида <meta charset="utf-8"> теги <head> нинг энг бошида тургани маъқул. PHP скриптлар учун сарлавҳани код орқали юбориш мумкин, Apache ишлатилаётган хостингда эса .htaccess га битта қатор қўшиш етарли:
<?php
header('Content-Type: text/html; charset=utf-8');
# .htaccess
AddDefaultCharset UTF-8
Иккинчи сабаб: BOM белгиси
Windows'даги баъзи муҳаррирлар UTF-8 файлнинг бошига кўринмас BOM белгисини (EF BB BF байтлари) қўшади. Оддий HTML саҳифада бу сезилмаслиги мумкин, лекин PHP файлда у саҳифа тепасида  кўринишида чиқади ёки headers already sent огоҳлантиришига сабаб бўлади, чунки PHP сарлавҳа юборишдан олдин бу байтлар аллақачон чиқиб кетган бўлади. Муҳаррирда файлни UTF-8 without BOM сифатида қайта сақлаш ёки BOM'ни буйруқ билан олиб ташлаш муаммони ҳал қилади:
grep -rl $'^\xEF\xBB\xBF' --include=*.php .
sed -i '1s/^\xEF\xBB\xBF//' config.php
Учинчи сабаб: базага уланиш кодировкаси
Файллар тартибда бўлса-ю, фақат базадан олинадиган матн (маҳсулот номлари, янгиликлар) бузилса, муаммо PHP ва MySQL ўртасидаги уланишда. Агар скрипт уланишда кодировкани кўрсатмаса, сервер ўзининг стандарт қийматини ишлатади ва UTF-8 байтлари бошқа кодировка деб талқин қилинади. Ечим уланишда кодировкани аниқ айтиш:
$pdo = new PDO('mysql:host=localhost;dbname=example_db;charset=utf8mb4', $user, $pass);
// yoki mysqli uchun
$db->set_charset('utf8mb4');
Мураккаброқ ҳолат икки марта кодланган маълумот. У эски илова йиллар давомида UTF-8 матнни latin1 уланиш орқали latin1 жадвалга ёзганида юзага келади. phpMyAdmin'да бундай матн Сайт бўлиб кўринади, эски сайт эса уни тўғри чиқаради, чунки хато икки томонда бир хил такрорланади. Уланишни тўғрилашингиз билан сайт ҳам кракозябра кўрсата бошлайди. Бундай базани тузатишнинг машҳур усули маълумотни --default-character-set=latin1 билан экспорт қилиб, думп ичидаги кодировка эълонларини utf8mb4 га алмаштириб, қайта импорт қилишдир. Бу жараён ҳар бир базада бироз фарқ қилади, шунинг учун уни фақат нусхада, аввал кичик жадвалда синаб кўриб бажаринг.
Мисол: Самарқанддаги мактаб сайти кўчирилганда
Самарқанддаги хусусий мактабнинг example.uz сайти ўн йилдан ортиқ эски CMS'да ишлаган ва файллар Windows-1251 да эди. Янги хостингга кўчирилгач, менюлар Сайт эмас, балки ромбчалар билан чиқди, янгиликлар эса базадан Ð билан бошланадиган белгилар кўринишида келди. Жадвалдаги намуналарга қараб икки алоҳида муаммо борлиги аниқланди: файллар 1251 да, база эса икки марта кодланган. Аввал файллар iconv билан UTF-8 га ўтказилди, кейин база нусхада тузатилиб импорт қилинди ва охирида уланишга charset=utf8mb4 қўшилди. Шундан сўнг саҳифалар ва янгиликлар тўғри кўрина бошлади.
Текшириш тартиби қисқача
- Кракозябра шаклини жадвал билан солиштиринг ва қайси кодировкалар чалкашганини аниқланг.
- Браузернинг дастурчи воситаларида (
Networkбўлими) жавобнингContent-Typeсарлавҳасини кўринг. - Фақат статик матн бузиладими ёки фақат базадан келадиган матнми, шуни ажратинг.
- Ҳар бир ўзгаришдан олдин захира нусха олинг ва бир вақтда фақат битта нарсани ўзгартиринг.
sayt.uz хостингида файллар ва базалар билан ISPmanager панели орқали ишлаш мумкин, панел sayt.uz кабинетидан очилади. Муаммо кўчиришдан кейин пайдо бўлган бўлса, қайси саҳифа ва қайси матн бузилганини кўрсатиб техник ёрдамга тикет ёзсангиз, сабабни тезроқ аниқлаш осонлашади.