Özbekistonda tadbirkor yoki buxgalter bilan "sertifikat" haqida gaplaşsangiz, u köpinça soliq hisobotlari va davlat xizmatlarida işlatiladigan ERI kalitini tuşunadi. Veb-dasturçi esa xuddi şu sözdan saytdagi qulf belgisini, ya'ni SSL sertifikatni nazarda tutadi. Ikkalasi ham oçiq kalitli kriptografiyaga asoslanadi va ikkalasida ham sertifikat, oçiq hamda maxfiy kalit tuşunçalari bor. Şuning uçun ular tez-tez çalkaştiriladi, ba'zan esa mijozlar "ERI kalitim bor, uni saytga qöyib bölmaydimi?" deb söraşadi. Bu maqolada ikki texnologiyaning farqini sodda tilda tuşuntiramiz.
ERI nima va u nimani tasdiqlaydi
Elektron raqamli imzo (ERI) elektron hujjat aynan ma'lum bir şaxs yoki taşkilot tomonidan imzolanganini va imzolangandan keyin özgartirilmaganini tasdiqlaydi. Özbekistonda ERI kalitlari qonunçilik asosida faoliyat yuritadigan röyxatga oliş markazlari tomonidan beriladi va jismoniy şaxsga yoki taşkilot rahbari va xodimiga boğlanadi. Kalit içida egasining F.I.Sh., JŞŞIR yoki taşkilot STIR raqami kabi identifikatsiya ma'lumotlari böladi. Qonunçilikka köra, ERI bilan imzolangan elektron hujjat qoğozdagi qölda qöyilgan imzoli hujjat bilan teng kuçga ega deb e'tirof etiladi, aniq şartlarni esa amaldagi qonun matnidan tekşiriş kerak.
Amalda ERI soliq hisobotlarini topşiriş, elektron hisob-fakturalar va şartnomalarni imzolaş, davlat interaktiv xizmatlariga kiriş hamda bank xizmatlarida işlatiladi. Kalit odatda fayl körinişida kompyuterda yoki fleşkada, ba'zan maxsus token qurilmasida saqlanadi va parol bilan himoyalanadi. Brauzerdagi imzolaş jarayoni kompyuterga örnatilgan maxsus dastur (E-IMZO moduli) orqali amalga oşiriladi.
SSL sertifikat nima va u nimani tasdiqlaydi
SSL (aniqroği TLS) sertifikat şaxsni emas, domen nomini tasdiqlaydi. U brauzerga "siz haqiqatan example.uz serveriga ulandingiz va bu ulaniş şifrlangan" degan kafolatni beradi. Bunday sertifikatlarni brauzerlar va operatsion tizimlar işonadigan xalqaro sertifikat markazlari çiqaradi. Ular brauzer işlab çiqaruvçilari va sertifikat markazlari birgalikda belgilagan umumiy qoidalarga amal qiladi va muntazam audit qilinadi.
Eng köp tarqalgan DV (Domain Validation) sertifikatda faqat domen nomi böladi, egasining ismi yoki taşkiloti yozilmaydi. Let's Encrypt bepul beradigan sertifikatlar aynan şunday. OV va EV turlarida taşkilot ma'lumotlari ham tekşiriladi, lekin baribir ularning asosiy vazifasi saytga ulanişni himoyalaşdir, hujjat imzolaş emas.
Asosiy farqlar jadvalda
| Mezon | ERI kaliti | SSL sertifikat |
|---|---|---|
| Nimani tasdiqlaydi | Şaxs yoki taşkilotni | Domen nomini (va server bilan ulanişni) |
| Kim beradi | Özbekistondagi röyxatga oliş markazlari | Brauzerlar işonadigan xalqaro sertifikat markazlari |
| Qayerda işlatiladi | Hujjat imzolaş, soliq, davlat xizmatlari | Saytlar, API, poçta serverlari |
| Kim işonadi | Davlat va unga ulangan tizimlar | Butun dunyodagi brauzerlar va qurilmalar |
| Qayerda saqlanadi | Egasining kompyuteri, fleşka yoki token | Veb-server |
Nega ERI kalitini saytga örnatib bölmaydi
Birinçi sabab maqsadning farqi. SSL sertifikatda albatta domen nomi bölişi kerak, brauzer aynan şu nomni manzil satridagi domen bilan soliştiradi. ERI kalitida esa domen yöq, u şaxsga berilgan, şuning uçun brauzer uni heç bir sayt uçun töğri deb hisoblamaydi. Ikkinçi sabab işonç zanjiri: brauzerlar faqat öz işonçli ildiz röyxatiga kiritilgan sertifikat markazlari çiqargan sertifikatlarni qabul qiladi, ERI esa boşqa tizim doirasida, öz işonç infratuzilmasida işlaydi.
Uçinçi sabab texnik: ERI tizimlarida milliy kriptografik standartlar işlatilişi mumkin, brauzerlar va veb-serverlar esa TLS uçun xalqaro algoritmlarni (RSA, ECDSA) kutadi. Va nihoyat, xavfsizlik nuqtai nazaridan ham bu xato bölardi: ERI maxfiy kaliti sizning yuridik imzoingiz, uni internetga oçiq serverga joylaş imzoingizni begonalar qöliga topşiriş bilan barobar.
Misol: Namangandagi işlab çiqariş korxonasi
Namangandagi kiçik tikuvçilik korxonasi yangi sayt misol.uz oçdi va buxgalter direktorga "saytga sertifikat kerak ekan, bizda ERI bor-ku" dedi. Hamkor dasturçi vaziyatni tuşuntirdi: ERI kaliti korxona nomidan hisob-fakturalar va şartnomalarni imzolaş uçun kerak va u buxgalterning kompyuterida qolişi lozim. Sayt uçun esa domenga berilgan alohida SSL sertifikat kerak böladi, u hostingda avtomatik çiqariladi va yangilanib turadi.
Şunday qilib, korxonada ikkala sertifikat ham bor va ular bir-biriga xalaqit bermaydi. ERI kaliti muddati tugaşidan oldin röyxatga oliş markazida yangilanadi, SSL sertifikat esa sayt.uz hostingida bepul Let's Encrypt orqali 90 kunlik muddat bilan özi uzaytiriladi. Buxgalter endi ERI kalitini heç qaçon saytga yoki dasturçiga yubormaslik kerakligini ham biladi.
Saytda ERI bilan işlaş kerak bölsa
Ba'zi biznes saytlari foydalanuvçilarning ERI orqali kirişi yoki hujjatlarni ERI bilan imzolaşini talab qiladi, masalan elektron şartnoma imzolanadigan portal. Bunday holatda ham saytning özi oddiy SSL sertifikat bilan himoyalanadi, ERI esa foydalanuvçi kompyuteridagi imzolaş dasturi orqali alohida işlaydi. Sayt ERI imzosini tekşiriş uçun tegişli rasmiy integratsiya vositalari va hujjatlaridan foydalanişi kerak. Integratsiya şartlarini ERI tizimining rasmiy manbalaridan aniqlaştiring.
Xulosa qilib aytganda, ERI kaliti "kim imzoladi" degan savolga javob beradi, SSL sertifikat esa "qaysi saytga ulandim va ulaniş xavfsizmi" degan savolga. Ikkalasi ham muhim, lekin ular turli vazifalar uçun yaratilgan va bir-birining örnini bosa olmaydi.