Köpçilik SSL sertifikatni faqat internetga oçiq saytlar uçun kerak deb öylaydi. Aslida ofis içidagi tizimlar, masalan CRM, ombor hisobi, buxgalteriya dasturining veb-interfeysi yoki videokuzatuv paneli ham parol va maxfiy ma'lumotlarni tarmoq orqali uzatadi. Agar bu tizimlar oddiy HTTP orqali işlasa, öşa tarmoqqa ulangan har qanday qurilma, jumladan mehmonlar uçun Wi-Fi'ga ulangan noutbuk ham trafikni uşlab qolişi mumkin. Şu sababli içki saytlarni ham HTTPS bilan himoyalaş bugungi kunda oddiy talab hisoblanadi.
Nega içki nomlarga ommaviy sertifikat berilmaydi
Ofislarda köpinça crm.local, server01 yoki töğridan-töğri 192.168.1.10 kabi manzillar işlatiladi. Ommaviy sertifikat markazlari (CA) bunday nomlarga sertifikat bermaydi, çunki ular heç kimga tegişli emas va dunyo böylab minglab tarmoqlarda bir xil nom takrorlanadi. Brauzerlar işonadigan sertifikat markazlari umumiy qoidalarga amal qiladi va faqat egasi tasdiqlanadigan haqiqiy domen nomlariga sertifikat çiqaradi. Demak, içki sayt uçun işonçli sertifikat olişning ikki asosiy yöli bor: haqiqiy domeningizning subdomenidan foydalaniş yoki özingizning içki sertifikat markazingizni yaratiş.
Birinçi yöl: haqiqiy subdomen va DNS-01 tekşiruvi
Agar kompaniyangizning example.uz domeni bölsa, içki tizim uçun crm.ofis.example.uz kabi subdomen tanlaş mumkin. Bu nom faqat ofis içidagi DNS serverda içki IP manzilga yönaltiriladi, taşqi internetdan esa sayt umuman körinmaydi. Let's Encrypt sertifikatini oliş uçun HTTP tekşiruvi işlamaydi, çunki sertifikat markazi içki serveringizga ulana olmaydi. Buning örniga DNS-01 usuli qöllanadi: siz domeningiz DNS zonasiga maxsus TXT yozuv qöşasiz va sertifikat markazi şu yozuv orqali domen sizga tegişli ekanini tasdiqlaydi.
certbot certonly --manual --preferred-challenges dns \
-d crm.ofis.example.uz
# Certbot ko'rsatgan qiymatni DNS zonaga TXT sifatida qo'shing:
# _acme-challenge.crm.ofis.example.uz TXT "certbot-bergan-qiymat"
dig TXT _acme-challenge.crm.ofis.example.uz +short
Qölda (--manual) olingan sertifikat 90 kundan keyin özi yangilanmaydi, şuning uçun doimiy foydalaniş uçun DNS provayderining API'si bilan işlaydigan plagin yoki acme.sh kabi vositadan foydalaniş qulayroq. Domeningiz DNS yozuvlari sayt.uz kabinetida boşqarilsa, TXT yozuvni öşa yerdan qöşişingiz mumkin. Avtomatlaştiriş imkoniyatlari haqida sayt.uz kabinetidan yoki texnik yordam orqali aniqlik kiritiş mumkin.
Bu yölning bir muhim kamçiligi
Ommaviy sertifikat markazlari çiqargan barça sertifikatlar Certificate Transparency deb ataladigan oçiq jurnallarga yoziladi. Bu degani, crm.ofis.example.uz nomi har kim köra oladigan röyxatda paydo böladi. Sayt taşqaridan oçilmasa ham, subdomen nomining özi içki tizimlaringiz haqida ma'lumot berişi mumkin. Şuning uçun subdomenlarga juda oçiq nom bermaslik yoki bir neçta içki tizim uçun bitta wildcard sertifikat (*.ofis.example.uz) oliş tavsiya etiladi.
Ikkinçi yöl: öz içki sertifikat markazingiz
Ba'zi taşkilotlar içki nomlar internetdagi jurnallarda körinişini umuman istamaydi yoki tizimlar faqat IP manzil bilan işlaydi. Bunday holatda kompaniya özining içki sertifikat markazini yaratadi. Avval bitta ildiz (root) sertifikat va uning maxfiy kaliti hosil qilinadi, keyin şu ildiz bilan har bir içki sayt uçun sertifikat imzolanadi. Eng muhim qadam ildiz sertifikatni barça ofis kompyuterlari va telefonlariga işonçli sertifikat sifatida örnatişdir, aks holda brauzerlar baribir ogohlantiriş çiqaradi.
# 1. Ichki ildiz sertifikat (10 yil)
openssl req -x509 -newkey rsa:4096 -sha256 -days 3650 -nodes \
-keyout ofis-root.key -out ofis-root.crt -subj "/CN=Ofis Ichki CA"
# 2. Ichki sayt uchun kalit va so'rov
openssl req -newkey rsa:2048 -nodes -keyout crm.key -out crm.csr \
-subj "/CN=crm.local"
# 3. SAN bilan imzolash (brauzerlar CN emas, SAN'ni tekshiradi)
printf "subjectAltName=DNS:crm.local,IP:192.168.1.10" > san.ext
openssl x509 -req -in crm.csr -CA ofis-root.crt -CAkey ofis-root.key \
-CAcreateserial -out crm.crt -days 397 -sha256 -extfile san.ext
Ildiz kalitni (ofis-root.key) alohida, internetga ulanmagan kompyuterda yoki şifrlangan joyda saqlaş kerak. Agar bu kalit begona qölga tuşsa, u istalgan sayt uçun ofis kompyuterlari işonadigan soxta sertifikat yarata oladi. Kompaniyada köp sayt va qurilma bölsa, qölda openssl bilan işlaş örniga step-ca kabi içki ACME serverini kötariş qulay, şunda içki sertifikatlar ham avtomatik yangilanadi.
Amaliy misol: Toşkentdagi klinika
Tasavvur qiling, Toşkentdagi xususiy klinikada qabulxona, laboratoriya va şifokor xonalaridagi 25 ta kompyuter bemorlar bazasi bilan işlaydi. Baza ofisdagi serverda turadi va http://192.168.0.5 manzilida oçiladi. Bemorlarning taşxislari va telefon raqamlari şifrlanmagan holda uzatiladi, mehmonlar Wi-Fi'si esa xuddi şu tarmoqqa ulangan. Klinika domeni misol.uz bölgani uçun administrator baza.ichki.misol.uz subdomenini içki DNS'da serverga yönaltirdi, DNS-01 orqali sertifikat oldi va mehmonlar Wi-Fi'sini alohida tarmoqqa ajratdi.
Natijada xodimlar brauzerda yaşil qulfni köradi, heç qanday qöşimça sertifikat örnatiş şart bölmadi, sertifikat esa DNS API orqali har 60 kunda avtomatik yangilanadi. Agar klinika içki nomlar oçiq jurnalda körinişini istamaganida, içki CA yölini tanlab, ildiz sertifikatni 25 ta kompyuterga domen siyosati (Group Policy) orqali tarqatişi mumkin edi.
Qaysi yölni tanlaş kerak
| Mezon | Subdomen + DNS-01 | Içki CA |
|---|---|---|
| Qurilmalarga sozlaş | Kerak emas | Ildiz sertifikatni har biriga örnatiş |
| IP manzil va .local nomlar | Işlamaydi | Işlaydi |
| Nom oçiq jurnalda | Körinadi | Körinmaydi |
| Avtomatik yangilaniş | DNS API kerak | Içki ACME server kerak |
Kiçik ofis uçun köpinça birinçi yöl soddaroq: qurilmalarga heç narsa örnatilmaydi, mehmon telefoni ham sertifikatga işonadi. Köp qurilmali, qat'iy xavfsizlik talablari bor taşkilotlarda esa içki CA töliq nazorat beradi. Qaysi yölni tanlasangiz ham, öz-özini imzolagan (self-signed) sertifikat bilan xodimlarni "baribir davom etiş" tugmasini bosişga örgatmang, çunki bu odat haqiqiy hujum paytida ham ogohlantirişni e'tiborsiz qoldirişga olib keladi.