📜
blog.cat.ssl

Certificate Transparency: SSL sertifikatlarning oçiq jurnali qanday işlaydi

21.11.2026
← Barça maqolalar

Bir neça yil oldin internetdagi işonç tizimi bitta zaif nuqtaga ega edi: dunyodagi yuzlab sertifikat markazlaridan istalgani istalgan domen uçun sertifikat bera olardi va buni heç kim darhol bilmasdi. Agar markazlardan biri buzilsa yoki xato qilsa, hujumçi maşhur sayt nomiga soxta sertifikat olib, foydalanuvçilarni aldaşi mumkin edi. Tarixda bunday hodisalar haqiqatan ham bölgan. Certificate Transparency, qisqaça CT, aynan şu muammoni hal qiliş uçun yaratilgan va bugun har bir oçiq SSL sertifikat şu tizimdan ötadi.

Oçiq jurnal ğoyasi

CT'ning asosiy ğoyasi oddiy: sertifikat markazi bergan har bir sertifikat hamma köra oladigan oçiq jurnalga yozilişi şart. Bu jurnallar CT log deb ataladi va ularni turli kompaniyalar va taşkilotlar yuritadi. Jurnalga faqat yozuv qöşiş mumkin, avvalgi yozuvni öçirib yoki özgartirib bölmaydi. Buning uçun Merkle daraxti deb ataladigan kriptografik tuzilma işlatiladi: agar kimdir eski yozuvni yaşirinça özgartirsa, jurnalning matematik "barmoq izi" mos kelmay qoladi va buni kuzatuvçilar sezib qoladi.

Natijada sertifikat beriş yaşirin jarayon bölmay qoladi. Agar biror markaz sizning domeningiz uçun siz söramagan sertifikat bersa, u albatta oçiq jurnalda paydo böladi. Siz yoki sizning monitoring xizmatingiz buni körib, darhol çoralar körişingiz mumkin. Tizim hujumni texnik jihatdan töxtatmaydi, lekin uni sir saqlab bölmaydigan qiladi, bu esa markazlarni ança ehtiyotkor bölişga majbur qiladi.

SCT: sertifikat jurnalga yozilganining isboti

Sertifikat markazi sertifikatni jurnalga yuborganda, jurnal unga SCT (Signed Certificate Timestamp) qaytaradi. Bu imzolangan vaqt belgisi bölib, "biz bu sertifikatni qabul qildik va belgilangan muddat içida jurnalga qöşamiz" degan va'dani bildiradi. Odatda SCT'lar sertifikatning öziga maxsus kengaytma sifatida joylanadi, şuning uçun sayt egasidan qöşimça sozlaş talab qilinmaydi.

Brauzerlar SCT'larni tekşiradi. Chrome va Safari kabi brauzerlar sertifikatda yetarli miqdorda işonçli jurnallarning SCT'lari bölmasa, uni qabul qilmaydi va foydalanuvçiga xato körsatadi. Aniq talablar, ya'ni qança va qaysi jurnallardan SCT kerakligi, har bir brauzerning CT siyosatida belgilanadi va vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Oddiy sayt egasi uçun bu talablarni sertifikat markazi bajaradi.

Öz sertifikatingizda SCT'lar borligini OpenSSL bilan köriş mumkin:

echo | openssl s_client -connect example.uz:443 -servername example.uz 2>/dev/null \
  | openssl x509 -noout -text | grep -A 12 "CT Precertificate SCTs"

Natijada bir neçta "Signed Certificate Timestamp" bloklari, jurnal identifikatori va vaqt belgisi körinadi. Bu sizning sertifikatingiz oçiq jurnallarga yozilganini bildiradi.

Jurnaldagi yozuvlarni qanday köriş mumkin

CT jurnallari oçiq bölgani uçun ularni qidiradigan bepul xizmatlar mavjud. Eng maşhuri crt.sh bölib, u bir neçta jurnallardagi yozuvlarni bitta qidiruv tizimiga yiğadi. Domen nomini kiritsangiz, unga va uning subdomenlariga berilgan barça sertifikatlar röyxatini, ularni bergan markazni va amal qiliş muddatini körasiz. Buyruqlar qatoridan ham sörov yuboriş mumkin:

curl -s "https://crt.sh/?q=example.uz&output=json" \
  | jq -r '.[] | "\(.not_before)  \(.issuer_name)  \(.name_value)"' \
  | sort -u | tail -20

Bu buyruq example.uz uçun berilgan sertifikatlarning sönggi yozuvlarini sana, beruvçi markaz va domen nomi bilan çiqaradi. Buning uçun tizimda jq örnatilgan bölişi kerak. crt.sh ommaviy bepul xizmat bölgani sababli ba'zan sekin işlaydi yoki vaqtinça javob bermaydi, buni hisobga oling.

Amaliy misol: internet-dökon öz domenini kuzatadi

Tasavvur qiling, Toşkentdagi maişiy texnika sotadigan internet-dökon misol.uz domenida işlaydi va tölov sahifasi ham şu yerda. Dökon egasi oyda bir marta crt.sh'da öz domenini tekşirib turadi. Bir kuni u röyxatda özi tanimaydigan markaz tomonidan berilgan sertifikatni köradi. Tekşirib körganda ma'lum böladiki, uni dasturçi test serveri uçun boşqa xizmat orqali olgan ekan. Bu safar hammasi zararsiz bölib çiqdi, lekin agar sertifikatni begona odam olgan bölsa, dökon egasi buni birinçilardan bilgan bölardi.

Bunday holatda nima qiliş kerakligi ham aniq: sertifikatni bergan markazga murojaat qilib, uni bekor qilişni söraş, domen boşqaruv kabinetidagi parollarni almaştiriş va DNS yozuvlarida begona özgarişlar yöqligini tekşiriş kerak. Domeningiz sayt.uz kabinetida bölsa, DNS yozuvlari va NS sozlamalarini şu yerning özida közdan keçirişingiz mumkin.

CAA yozuvi bilan birga işlatiş

CT xatoni keyin aniqlaşga yordam beradi, CAA yozuvi esa uni oldindan çeklaydi. CAA bu DNS yozuvi bölib, domeningiz uçun qaysi sertifikat markazlari sertifikat bera olişini körsatadi. Qoidalarga köra markazlar sertifikat berişdan oldin bu yozuvni tekşirişi şart. Masalan, faqat Let's Encrypt'ga ruxsat beriş uçun quyidagi yozuv qöşiladi:

misol.uz.   3600   IN   CAA   0 issue "letsencrypt.org"
misol.uz.   3600   IN   CAA   0 iodef "mailto:admin@misol.uz"

Ikkinçi qator qoidaga zid sörov kelganda xabar yuboriladigan manzilni bildiradi, lekin hamma markazlar ham bu xabarni yuboravermaydi. CAA va CT birgalikda yaxşi juftlik hosil qiladi: biri ruxsat etilmagan markazni töxtatadi, ikkinçisi esa nima berilgan bölsa, hammasini körinadigan qiladi.

CT monitoringini avtomatlaştiriş

Har oy qölda tekşiriş kiçik sayt uçun yetarli bölişi mumkin, lekin bir neçta muhim domeningiz bölsa, avtomatik kuzatuv qulayroq. Ba'zi xavfsizlik kompaniyalari CT jurnallarini kuzatib, domeningiz uçun yangi sertifikat paydo bölganda elektron poçtaga xabar yuboradigan bepul xizmatlar taklif qiladi. Özingiz ham yuqoridagi crt.sh sörovini cron orqali kuniga bir marta işga tuşirib, natijani avvalgisi bilan soliştiradigan oddiy skript yozişingiz mumkin.

Şuni ham yodda tutiş kerakki, CT jurnallari faqat oçiq brauzerlar işonadigan sertifikatlarni öz içiga oladi. Korxona içida özingiz yaratgan içki sertifikat markazi bergan sertifikatlar u yerga tuşmaydi. Şuningdek, jurnallar ommaviy bölgani uçun ularga yozilgan domen va subdomen nomlarini hamma köra oladi. Bu xususiyat ba'zan kutilmagan oqibatlarga olib keladi, şuning uçun içki tizimlar nomlarini sertifikatga qanday kiritayotganingizni oldindan öylab köring.

Sayt egasi uçun nima özgaradi

Köpçilik sayt egalari uçun CT körinmas tarzda işlaydi: sertifikat markazi SCT'larni qöşadi, brauzer ularni tekşiradi va qulf belgisi paydo böladi. Lekin tizimning qiymati şundaki, u sizga öz domeningiz ustidan nazorat imkonini beradi. Domeningizni CT orqali vaqti-vaqti bilan tekşiriş, CAA yozuvini qöşiş va kutilmagan sertifikat topilganda tez harakat qiliş sizni boşqa birov sizning nomingizdan işlayotgan vaziyatdan himoya qiladi.

Öxşaş maqolalar

📧 mail.domen.uz uçun SSL: Outlook sertifikat ogohlantirişini qanday yöqotiş ⏳ Let's Encrypt limitlari: "too many certificates" xatosi va uni hal qiliş 🏢 Içki (intranet) saytlar uçun SSL: ofis tizimlarini qanday himoyalaş 🔐 Perfect Forward Secrecy nima va u saytingizni qanday himoya qiladi
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek 🇺🇿 Özbek (yangi) ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English