Joomla O'zbekistonda hanuzgacha ko'p ishlatiladigan kontent boshqaruv tizimlaridan biri: davlat tashkilotlari, maktablar, kollejlar va ko'plab kichik korxonalar saytlari aynan shu tizimda yig'ilgan. Muammo shundaki, bunday saytlar ko'pincha bir marta ishga tushiriladi-yu, keyin yillab yangilanmay qoladi. Eski Joomla va eskirgan kengaytmalar esa buzg'unchilar uchun eng oson nishonga aylanadi. Shu sababli Joomla uchun hosting tanlash faqat disk hajmi masalasi emas, balki to'g'ri PHP muhiti, baza va muntazam yangilash jarayonini yo'lga qo'yish masalasidir.
Joomla hostingdan nimalarni talab qiladi
Joomla'ning har bir asosiy versiyasi o'z minimal talablariga ega. Masalan, Joomla 5 PHP 8.1 va undan yangi versiyalarni talab qiladi, Joomla 3 esa PHP 8 bilan to'liq ishlamaydi. Aniq talablarni har doim joomla.org saytidagi rasmiy "Technical Requirements" sahifasida tekshiring, chunki ular har bir katta relizda o'zgaradi. Hostingda bir nechta PHP versiyasini tanlash imkoniyati bo'lishi muhim: eski saytni yangilash jarayonida avval PHP versiyasini bosqichma-bosqich ko'tarishga to'g'ri keladi.
Baza uchun MySQL yoki MariaDB'ning zamonaviy versiyasi kerak. PHP kengaytmalaridan json, mysqli yoki pdo_mysql, gd yoki imagick, zip, intl va mbstring yoqilgan bo'lishi kerak, aks holda o'rnatish yoki yangilash yarim yo'lda to'xtaydi. ISPmanager panelida bu kengaytmalarni PHP sozlamalari bo'limida ko'rish va yoqish mumkin.
Tavsiya etiladigan PHP sozlamalari
Standart PHP chegaralari ko'pincha Joomla uchun torlik qiladi, ayniqsa yangilash paketini yuklash yoki katta rasmlar bilan ishlashda. Quyidagi qiymatlar o'rta hajmdagi sayt uchun yaxshi boshlang'ich nuqta hisoblanadi:
memory_limit = 256M
upload_max_filesize = 32M
post_max_size = 32M
max_execution_time = 120
output_buffering = Off
Bu qiymatlarni hosting panelidagi PHP sozlamalari orqali o'zgartirgan ma'qul. Agar sayt juda katta bo'lsa yoki ko'p kengaytma ishlatsa, memory_limit ni biroz oshirish mumkin, lekin buni muammoni yashirish vositasi sifatida emas, balki ehtiyoj tasdiqlangandagina qiling.
O'rnatishdan keyingi birinchi sozlamalar
Joomla o'rnatilgach, birinchi navbatda qidiruv tizimlari uchun tushunarli havolalarni yoqing. Buning uchun sayt ildizidagi htaccess.txt faylini .htaccess deb qayta nomlash va global konfiguratsiyada "URL Rewriting" parametrini yoqish kifoya. Shundan so'ng havolalar index.php?option=... ko'rinishidan oddiy, o'qiladigan manzillarga aylanadi.
cd ~/www/example.uz
mv htaccess.txt .htaccess
Keyin "Global Configuration" bo'limida "Force HTTPS" parametrini butun sayt uchun yoqing. Bu faqat SSL sertifikat o'rnatilgandan keyin qilinadi, aks holda sayt ochilmay qoladi. sayt.uz hostingida bepul Let's Encrypt sertifikati avtomatik yangilanadi, shuning uchun HTTPS'ni bir marta yoqib qo'yish yetarli. Shu yerning o'zida xatolar haqida xabar berish darajasini "None" yoki "System Default" holatiga qo'ying: ishlab turgan saytda xato matnlari tashrif buyuruvchilarga ko'rinmasligi kerak.
Cron va rejalashtirilgan vazifalar
Joomla 4 va 5'da rejalashtirilgan vazifalar (Scheduled Tasks) mavjud: ular yangilanishlarni tekshirish, sessiyalarni tozalash va boshqa xizmat ishlarini bajaradi. Odatda ular tashrif buyuruvchi kirganda ishga tushadi, ammo kam tashrif buyuriladigan saytda bu ishonchsiz. Yaxshiroq yo'l hosting panelida haqiqiy cron yaratishdir:
*/15 * * * * php /var/www/USER/data/www/example.uz/cli/joomla.php scheduler:run --all
Fayl yo'li hostingdagi haqiqiy papkangizga mos bo'lishi kerak, buni panelning fayl menejeridan aniqlab olasiz. Buyruq ishlashini avval SSH orqali qo'lda tekshirib ko'ring.
Yangilashni xavfsiz bajarish tartibi
Toshkentdagi bir xususiy maktabning misolini olaylik. Uning sayti 2019-yilda Joomla 3'da yaratilgan, o'shandan beri hech kim yangilamagan, va bir kuni bosh sahifada begona reklama havolalari paydo bo'lgan. Tozalashdan keyin ham asosiy savol qoladi: saytni qanday qilib zamonaviy versiyaga o'tkazish kerak? Javob har doim bitta: avval to'liq zaxira nusxa, keyin sinov, faqat shundan so'ng ishlab turgan saytni yangilash.
- Fayllar va bazaning to'liq zaxira nusxasini oling. Akeeba Backup kengaytmasi yoki hosting panelidagi zaxira vositasi bunga mos keladi.
- Saytning nusxasini alohida subdomenda, masalan
test.example.uzda oching va yangilashni avval o'sha yerda sinang. - Barcha kengaytmalarni joriy versiyaning eng so'nggi relizigacha yangilang, keyin "Pre-Update Check" orqali qaysilari yangi versiya bilan mos ekanini ko'ring.
- Yadroni yangilang, saytning asosiy sahifalarini, formalarni va administrator panelini tekshiring.
- Muammo bo'lmasa, xuddi shu jarayonni ishlab turgan saytda takrorlang.
Katta versiyadan versiyaga o'tishda, masalan 3'dan 4'ga, eng ko'p muammo shablon va eski kengaytmalardan chiqadi. Ba'zi kengaytmalar yangi versiyada umuman ishlamaydi va ularning o'rniga muqobil topishga to'g'ri keladi. Shuning uchun bu ishni bir kunda tugatishga shoshilmang.
Buyruq qatori orqali tekshirish
Joomla 4 va undan keyingi versiyalarda buyruq qatori vositasi bor. U yordamida yangilanishlarni tekshirish, keshni tozalash va saytni texnik xizmat rejimiga o'tkazish mumkin:
php cli/joomla.php core:check-updates
php cli/joomla.php site:down
php cli/joomla.php cache:clean
php cli/joomla.php site:up
Mavjud buyruqlar ro'yxatini php cli/joomla.php list orqali ko'rishingiz mumkin, chunki versiyalar orasida ro'yxat biroz farq qiladi.
Xavfsizlikni kundalik ishga aylantirish
Yangilash bir martalik tadbir emas. Administrator paneliga kirish manzilini begonalardan himoyalash, ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqish va keraksiz administrator akkauntlarini o'chirish saytni ancha mustahkamlaydi. Ishlatilmayotgan kengaytmalarni shunchaki o'chirib qo'ymasdan, butunlay olib tashlang: o'chirilgan, lekin fayllari qolgan kengaytma ham zaiflik manbai bo'lishi mumkin.
Fayl ruxsatlariga ham e'tibor bering. Papkalar uchun odatda 755, fayllar uchun 644 yetarli, configuration.php uchun esa 444 yoki 640 qo'yish mumkin. Hech qachon 777 ishlatmang: bu boshqa jarayonlarga ham faylga yozishga ruxsat beradi.
find . -type d -exec chmod 755 {} \;
find . -type f -exec chmod 644 {} \;
Agar sayt allaqachon buzilgan bo'lsa yoki uni o'zingiz yangilashga ishonchingiz komil bo'lmasa, sayt.uz kabinetidagi texnik yordam orqali murojaat qiling va saytning hozirgi holatini, Joomla versiyasini va qaysi kengaytmalar o'rnatilganini yozib yuboring. Bu ma'lumot muammoni tezroq tahlil qilishga yordam beradi.