Ko'pchilik domen egalari hosting provayderi bergan nameserverlardan foydalanadi va bu to'g'ri yo'l. Lekin ba'zan kompaniya o'z domenida, masalan ns1.sizningdomen.uz va ns2.sizningdomen.uz ko'rinishidagi shaxsiy nameserverlarni yuritishni xohlaydi. Odatda bu o'z brendi ostida xizmat ko'rsatadigan veb-studiyalar va o'z serverlariga ega tashkilotlar uchun dolzarb. Bunday sxemani ishga tushirishning eng nozik nuqtasi glue yozuvlardir: ularsiz domen umuman ochilmaydi.
Nima uchun oddiy NS yozuvi yetarli emas
Tasavvur qiling, siz sizningdomen.uz uchun nameserver sifatida ns1.sizningdomen.uz ni ko'rsatdingiz. Dunyodagi biror rezolver saytingiz manzilini bilmoqchi bo'lsa, avval .uz zonasiga murojaat qiladi va «bu domenning nameserveri ns1.sizningdomen.uz» degan javob oladi. Endi rezolver ns1 ning IP manzilini bilishi kerak, buning uchun esa yana o'sha sizningdomen.uz zonasiga, ya'ni aynan hozir topa olmayotgan serverga murojaat qilishi lozim. Natijada aylana bog'liqlik hosil bo'ladi.
Glue yozuv aynan shu tugunni yechadi. Bu yuqori darajadagi zonada, ya'ni .uz reyestrida saqlanadigan qo'shimcha A (va kerak bo'lsa AAAA) yozuv bo'lib, unda ns1.sizningdomen.uz ning IP manzili to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatiladi. Rezolver .uz serveridan NS javobini olganda, uning qo'shimcha qismida (ADDITIONAL bo'limi) shu IP ham keladi va rezolver darhol sizning serveringizga murojaat qila oladi. Glue faqat nameserver nomi o'sha domenning o'zida joylashgan holatlarda kerak bo'ladi. Agar siz nameserver sifatida boshqa domendagi nomni ko'rsatsangiz, masalan provayderning serverlarini, glue talab qilinmaydi.
Boshlashdan oldin nimalar tayyor bo'lishi kerak
Shaxsiy nameserver bu shunchaki chiroyli nom emas, balki doimiy ishlashi shart bo'lgan xizmat. Agar ikkala nameserveringiz ham o'chib qolsa, domeningizdagi sayt ham, pochta ham, boshqa barcha xizmatlar ham internetdan yo'qoladi. Shu sababli quyidagilarni oldindan hal qilib qo'ying:
- kamida ikkita server, har biri doimiy (statik) ommaviy IP manzil bilan; ular imkon qadar turli tarmoqlarda yoki hech bo'lmaganda turli fizik mashinalarda joylashgani ma'qul;
- har ikki serverda 53-port TCP va UDP bo'yicha tashqaridan ochiq bo'lishi;
- DNS server dasturi (eng keng tarqalgani BIND, shuningdek PowerDNS yoki Knot kabi muqobillar ham bor);
- domeningiz ro'yxatdan o'tgan registrator panelida ichki nameserver (host) yaratish imkoniyati yoki texnik yordam orqali shu amalni bajarish yo'li.
Misol: veb-studiya o'z nameserverlarini ishga tushiradi
Toshkentdagi kichik veb-studiya o'nlab mijozlariga sayt yasab beradi va mijozlarga «ns1.studiya-domeni» ko'rinishidagi brendlangan nameserverlarni berishni xohlaydi. Studiyaning ikkita serveri bor: birinchisining IP manzili 203.0.113.10, ikkinchisiniki 198.51.100.20 (bu yerda hujjatlar uchun ajratilgan namunaviy manzillar ishlatilmoqda, siz o'z IP manzillaringizni qo'yasiz). Ish tartibi quyidagicha: avval zona serverda sozlanadi, keyin registratorda glue yaratiladi va faqat oxirida domenning NS yozuvlari yangi nomlarga almashtiriladi.
1-qadam: zonani serverda tayyorlash
Birinchi serverda BIND o'rnatilgan deb hisoblaymiz. Zona faylida nameserverlarning o'z A yozuvlari bo'lishi shart va ulardagi IP manzillar keyinchalik registratorga kiritiladigan glue bilan aynan bir xil bo'lishi kerak:
$TTL 3600
@ IN SOA ns1.sizningdomen.uz. admin.sizningdomen.uz. (
2026110401 ; serial
3600 ; refresh
900 ; retry
1209600 ; expire
300 ) ; minimum
IN NS ns1.sizningdomen.uz.
IN NS ns2.sizningdomen.uz.
ns1 IN A 203.0.113.10
ns2 IN A 198.51.100.20
@ IN A 203.0.113.10
www IN CNAME sizningdomen.uz.
Zonani BIND konfiguratsiyasiga qo'shamiz va ikkinchi serverga zona nusxasini olishga ruxsat beramiz. Avtoritativ serverda rekursiyani o'chirib qo'ying, aks holda u hujumlarda vosita bo'lib qolishi mumkin:
options {
recursion no;
};
zone "sizningdomen.uz" {
type master;
file "/etc/bind/db.sizningdomen.uz";
allow-transfer { 198.51.100.20; };
also-notify { 198.51.100.20; };
};
Ikkinchi serverda shu zona type slave; (yangi BIND versiyalarida type secondary;) sifatida, masters { 203.0.113.10; }; ko'rsatmasi bilan e'lon qilinadi. O'zgarishlarni qo'llashdan oldin sintaksisni tekshiring va xizmatni qayta yuklang:
named-checkconf
named-checkzone sizningdomen.uz /etc/bind/db.sizningdomen.uz
sudo rndc reload
2-qadam: registratorda glue yaratish
Endi registrator tomonida ns1.sizningdomen.uz va ns2.sizningdomen.uz nomli ichki nameserverlarni (ularni ko'pincha «host», «child nameserver» yoki «ro'yxatdan o'tgan nameserver» deb atashadi) yaratib, har biriga IP manzilini kiritasiz. Ba'zi panellarda buning uchun alohida bo'lim bor, ba'zilarida esa bu texnik yordam orqali bajariladi. sayt.uz'da domen sahifasidagi NS bo'limida o'z domeningizdagi nameserver nomini yozsangiz, uning IP manzili uchun maydon chiqadi va glue yozuv shu yerning o'zida yaratiladi. Bu yozuvlar .uz reyestriga yuboriladi va aynan ular glue bo'lib xizmat qiladi.
3-qadam: domenning NS yozuvlarini almashtirish
Glue yaratilganidan keyingina domen sozlamalarida nameserverlarni yangi nomlarga o'zgartiring. Ketma-ketlik muhim: agar avval NS almashtirilsa-yu, glue hali mavjud bo'lmasa, reyestr bunday nomlarni qabul qilmasligi yoki domen bir muddat ochilmay qolishi mumkin. Ayrim reyestrlar delegatsiyadan oldin serverlar haqiqatan javob berayotganini ham tekshiradi.
Natijani dig bilan tekshirish
Hammasi to'g'ri ishlayotganini ko'rishning eng ishonchli yo'li dig buyrug'i. Avval .uz zonasining serverlarini aniqlaymiz, keyin ulardan biriga to'g'ridan-to'g'ri, rekursiyasiz so'rov yuboramiz. Javobning AUTHORITY qismida NS yozuvlaringiz, ADDITIONAL qismida glue manzillari ko'rinadi:
dig NS uz. +short
dig @<uz-server-nomi> sizningdomen.uz NS +norec
dig @203.0.113.10 sizningdomen.uz SOA +norec
dig +trace sizningdomen.uz
Uchinchi buyruq javobida flags qatorida aa belgisi bo'lishi kerak, bu serveringiz zona uchun avtoritativ javob berayotganini bildiradi. Tekshiruvni ikkinchi server bilan ham takrorlab, SOA serial raqamlari bir xil ekanini solishtiring.
Ko'p uchraydigan xatolar
Eng keng tarqalgan muammo bu glue'dagi IP bilan zona ichidagi A yozuvning bir-biriga mos kelmasligi. Bunday holatda turli rezolverlar turlicha xulq ko'rsatadi: biri glue'ga ishonadi, boshqasi zonadagi yozuvni oladi va xatolarni tutib olish juda qiyinlashadi. Server IP manzili o'zgarganda ikki joyni birdek yangilang.
Ikkinchi xato serial raqamini oshirmaslik. Zona fayliga o'zgartirish kiritib, serialni avvalgidek qoldirsangiz, ikkinchi server yangi nusxani olmaydi va eski ma'lumot bilan javob berishda davom etadi. Uchinchi xato esa nameserver yaratilgan domenni o'chirish yoki muddatini o'tkazib yuborishdir: agar bu nameserverlardan boshqa domenlar ham foydalanayotgan bo'lsa, ular ham birdaniga ishlamay qoladi. Shuning uchun nameserverlar joylashgan asosiy domenni uzoq muddatga uzaytirib qo'yish va avto-uzaytirishni yoqish oqilona.
Shaxsiy nameserver sizga haqiqatan kerakmi
O'z nameserverlarini yuritish monitoring, yangilanishlar, zaxira server va xavfsizlik bo'yicha doimiy mas'uliyatni anglatadi. Bitta sayt yoki kichik biznes uchun bu odatda ortiqcha murakkablik. Masalan, sayt.uz'da hosting yoki domen olgan mijozlar DNS yozuvlarini kabinet orqali boshqaradi va serverlarni o'zi yuritishi shart emas. Shaxsiy nameserver esa ko'plab mijozlarga xizmat ko'rsatadigan, o'z infratuzilmasi va uni kuzatib boradigan mutaxassisi bor jamoalar uchun mantiqli tanlov hisoblanadi.