Кўпчилик домен эгалари хостинг провайдери берган неймсерверлардан фойдаланади ва бу тўғри йўл. Лекин баъзан компания ўз доменида, масалан ns1.sizningdomen.uz ва ns2.sizningdomen.uz кўринишидаги шахсий неймсерверларни юритишни хоҳлайди. Одатда бу ўз бренди остида хизмат кўрсатадиган веб-студиялар ва ўз серверларига эга ташкилотлар учун долзарб. Бундай схемани ишга туширишнинг энг нозик нуқтаси glue ёзувлардир: уларсиз домен умуман очилмайди.
Нима учун оддий NS ёзуви етарли эмас
Тасаввур қилинг, сиз sizningdomen.uz учун неймсервер сифатида ns1.sizningdomen.uz ни кўрсатдингиз. Дунёдаги бирор резолвер сайтингиз манзилини билмоқчи бўлса, аввал .uz зонасига мурожаат қилади ва «бу доменнинг неймсервери ns1.sizningdomen.uz» деган жавоб олади. Энди резолвер ns1 нинг IP манзилини билиши керак, бунинг учун эса яна ўша sizningdomen.uz зонасига, яъни айнан ҳозир топа олмаётган серверга мурожаат қилиши лозим. Натижада айлана боғлиқлик ҳосил бўлади.
Glue ёзув айнан шу тугунни ечади. Бу юқори даражадаги зонада, яъни .uz реестрида сақланадиган қўшимча A (ва керак бўлса AAAA) ёзув бўлиб, унда ns1.sizningdomen.uz нинг IP манзили тўғридан-тўғри кўрсатилади. Резолвер .uz серверидан NS жавобини олганда, унинг қўшимча қисмида (ADDITIONAL бўлими) шу IP ҳам келади ва резолвер дарҳол сизнинг серверингизга мурожаат қила олади. Glue фақат неймсервер номи ўша доменнинг ўзида жойлашган ҳолатларда керак бўлади. Агар сиз неймсервер сифатида бошқа домендаги номни кўрсатсангиз, масалан провайдернинг серверларини, glue талаб қилинмайди.
Бошлашдан олдин нималар тайёр бўлиши керак
Шахсий неймсервер бу шунчаки чиройли ном эмас, балки доимий ишлаши шарт бўлган хизмат. Агар иккала неймсерверингиз ҳам ўчиб қолса, доменингиздаги сайт ҳам, почта ҳам, бошқа барча хизматлар ҳам интернетдан йўқолади. Шу сабабли қуйидагиларни олдиндан ҳал қилиб қўйинг:
- камида иккита сервер, ҳар бири доимий (статик) оммавий IP манзил билан; улар имкон қадар турли тармоқларда ёки ҳеч бўлмаганда турли физик машиналарда жойлашгани маъқул;
- ҳар икки серверда 53-порт TCP ва UDP бўйича ташқаридан очиқ бўлиши;
- DNS сервер дастури (энг кенг тарқалгани BIND, шунингдек PowerDNS ёки Knot каби муқобиллар ҳам бор);
- доменингиз рўйхатдан ўтган регистратор панелида ички неймсервер (host) яратиш имконияти ёки техник ёрдам орқали шу амални бажариш йўли.
Мисол: веб-студия ўз неймсерверларини ишга туширади
Тошкентдаги кичик веб-студия ўнлаб мижозларига сайт ясаб беради ва мижозларга «ns1.studiya-domeni» кўринишидаги брендланган неймсерверларни беришни хоҳлайди. Студиянинг иккита сервери бор: биринчисининг IP манзили 203.0.113.10, иккинчисиники 198.51.100.20 (бу ерда ҳужжатлар учун ажратилган намунавий манзиллар ишлатилмоқда, сиз ўз IP манзилларингизни қўясиз). Иш тартиби қуйидагича: аввал зона серверда созланади, кейин регистраторда glue яратилади ва фақат охирида доменнинг NS ёзувлари янги номларга алмаштирилади.
1-қадам: зонани серверда тайёрлаш
Биринчи серверда BIND ўрнатилган деб ҳисоблаймиз. Зона файлида неймсерверларнинг ўз А ёзувлари бўлиши шарт ва улардаги IP манзиллар кейинчалик регистраторга киритиладиган glue билан айнан бир хил бўлиши керак:
$TTL 3600
@ IN SOA ns1.sizningdomen.uz. admin.sizningdomen.uz. (
2026110401 ; serial
3600 ; refresh
900 ; retry
1209600 ; expire
300 ) ; minimum
IN NS ns1.sizningdomen.uz.
IN NS ns2.sizningdomen.uz.
ns1 IN A 203.0.113.10
ns2 IN A 198.51.100.20
@ IN A 203.0.113.10
www IN CNAME sizningdomen.uz.
Зонани BIND конфигурациясига қўшамиз ва иккинчи серверга зона нусхасини олишга рухсат берамиз. Авторитатив серверда рекурсияни ўчириб қўйинг, акс ҳолда у ҳужумларда восита бўлиб қолиши мумкин:
options {
recursion no;
};
zone "sizningdomen.uz" {
type master;
file "/etc/bind/db.sizningdomen.uz";
allow-transfer { 198.51.100.20; };
also-notify { 198.51.100.20; };
};
Иккинчи серверда шу зона type slave; (янги BIND версияларида type secondary;) сифатида, masters { 203.0.113.10; }; кўрсатмаси билан эълон қилинади. Ўзгаришларни қўллашдан олдин синтаксисни текширинг ва хизматни қайта юкланг:
named-checkconf
named-checkzone sizningdomen.uz /etc/bind/db.sizningdomen.uz
sudo rndc reload
2-қадам: регистраторда glue яратиш
Энди регистратор томонида ns1.sizningdomen.uz ва ns2.sizningdomen.uz номли ички неймсерверларни (уларни кўпинча «host», «child неймсервер» ёки «рўйхатдан ўтган неймсервер» деб аташади) яратиб, ҳар бирига IP манзилини киритасиз. Баъзи панелларда бунинг учун алоҳида бўлим бор, баъзиларида эса бу техник ёрдам орқали бажарилади. Бу ёзувлар .uz реестрига юборилади ва айнан улар glue бўлиб хизмат қилади.
3-қадам: доменнинг NS ёзувларини алмаштириш
Glue яратилганидан кейингина домен созламаларида неймсерверларни янги номларга ўзгартиринг. Кетма-кетлик муҳим: агар аввал NS алмаштирилса-ю, glue ҳали мавжуд бўлмаса, реестр бундай номларни қабул қилмаслиги ёки домен бир муддат очилмай қолиши мумкин. Айрим реестрлар делегациядан олдин серверлар ҳақиқатан жавоб бераётганини ҳам текширади.
Натижани dig билан текшириш
Ҳаммаси тўғри ишлаётганини кўришнинг энг ишончли йўли dig буйруғи. Аввал .uz зонасининг серверларини аниқлаймиз, кейин улардан бирига тўғридан-тўғри, рекурсиясиз сўров юборамиз. Жавобнинг AUTHORITY қисмида NS ёзувларингиз, ADDITIONAL қисмида glue манзиллари кўринади:
dig NS uz. +short
dig @<uz-server-nomi> sizningdomen.uz NS +norec
dig @203.0.113.10 sizningdomen.uz SOA +norec
dig +trace sizningdomen.uz
Учинчи буйруқ жавобида flags қаторида aa белгиси бўлиши керак, бу серверингиз зона учун авторитатив жавоб бераётганини билдиради. Текширувни иккинчи сервер билан ҳам такрорлаб, SOA сериал рақамлари бир хил эканини солиштиринг.
Кўп учрайдиган хатолар
Энг кенг тарқалган муаммо бу glue'даги IP билан зона ичидаги А ёзувнинг бир-бирига мос келмаслиги. Бундай ҳолатда турли резолверлар турлича хулқ кўрсатади: бири glue'га ишонади, бошқаси зонадаги ёзувни олади ва хатоларни тутиб олиш жуда қийинлашади. Сервер IP манзили ўзгарганда икки жойни бирдек янгиланг.
Иккинчи хато сериал рақамини оширмаслик. Зона файлига ўзгартириш киритиб, сериални аввалгидек қолдирсангиз, иккинчи сервер янги нусхани олмайди ва эски маълумот билан жавоб беришда давом этади. Учинчи хато эса неймсервер яратилган доменни ўчириш ёки муддатини ўтказиб юборишдир: агар бу неймсерверлардан бошқа доменлар ҳам фойдаланаётган бўлса, улар ҳам бирданига ишламай қолади. Шунинг учун неймсерверлар жойлашган асосий доменни узоқ муддатга узайтириб қўйиш ва авто-узайтиришни ёқиш оқилона.
Шахсий неймсервер сизга ҳақиқатан керакми
Ўз неймсерверларини юритиш мониторинг, янгиланишлар, захира сервер ва хавфсизлик бўйича доимий масъулиятни англатади. Битта сайт ёки кичик бизнес учун бу одатда ортиқча мураккаблик. sayt.uz кабинетида домен саҳифасидаги NS бўлимида ўз доменингиздаги неймсервер номини ёзсангиз, унинг IP манзили учун майдон чиқади ва glue ёзув шу ернинг ўзида яратилади. Масалан, sayt.uz'да хостинг ёки домен олган мижозлар DNS ёзувларини кабинет орқали бошқаради ва серверларни ўзи юритиши шарт эмас. Шахсий неймсервер эса кўплаб мижозларга хизмат кўрсатадиган, ўз инфратузилмаси ва уни кузатиб борадиган мутахассиси бор жамоалар учун мантиқли танлов ҳисобланади.