🔑
Xavfsizlik

Sayt foydalanuvchilari uchun parol siyosati: zamonaviy qoidalar

19.11.2026
← Barcha maqolalar

Onlayn do'kon, klinika qabul tizimi yoki o'quv markazi kabinetini ishga tushirgan har bir dasturchi oxir-oqibat bitta savolga duch keladi: foydalanuvchilar qanday parol kiritishi kerak? Ko'p saytlar hamon "kamida bitta katta harf, bitta raqam va bitta belgi" degan eski talabni qo'yadi va har 90 kunda parolni almashtirishga majburlaydi. Amalda bunday qoidalar xavfsizlikni oshirmaydi, aksincha odamlarni Parol2024! kabi bashorat qilinadigan variantlarga undaydi. Zamonaviy yondashuv boshqacha: uzunlikka e'tibor berish, ma'lum bo'lgan sizib chiqqan parollarni rad etish va parolni serverda to'g'ri saqlash.

Murakkablik talablari nega ishlamaydi

Inson tabiatan eslab qolish oson narsani tanlaydi. Sayt "katta harf va belgi" talab qilsa, foydalanuvchi so'z boshiga katta harf qo'yadi, oxiriga undov belgisi va yilni qo'shadi. Parollarni buzishga urinadigan dasturlar aynan shu qoliplarni birinchi navbatda sinab ko'radi, shuning uchun bunday parol tashqi ko'rinishidan murakkab bo'lsa ham, haqiqatda zaif bo'lib qoladi. AQShning NIST tashkiloti raqamli identifikatsiya bo'yicha qo'llanmasida (SP 800-63B) ham majburiy tarkib qoidalari va muntazam almashtirishdan voz kechishni, buning o'rniga uzunlik va qora ro'yxatga tayanishni tavsiya qiladi.

Majburiy davriy almashtirish ham xuddi shunday teskari natija beradi. Har uch oyda yangi parol o'ylab topishga majbur bo'lgan odam eski parolning oxiridagi raqamni bittaga oshiradi yoki parolni qog'ozga yozib monitorga yopishtiradi. Parolni faqat buzilganlik belgisi bo'lganda, masalan, ma'lumotlar bazasi sizib chiqqanda yoki shubhali kirish aniqlanganda almashtirishni so'rash ancha oqilona.

Yaxshi parol siyosatining asosi

Foydalanuvchi uchun qulay va shu bilan birga xavfsiz siyosat bir nechta oddiy qoidadan iborat. Ular parolni kiritayotgan odamga to'sqinlik qilmaydi, lekin eng ko'p uchraydigan hujumlarni samarali to'sib qo'yadi:

Sizib chiqqan parollarni tekshirish

Eng foydali qadamlardan biri foydalanuvchi tanlagan parolni oldin sizib chiqqan parollar bazasi bilan solishtirishdir. Have I Been Pwned loyihasining Pwned Passwords xizmati buni xavfsiz usulda qilish imkonini beradi: siz parolning to'liq o'zini emas, balki SHA-1 xeshining dastlabki 5 belgisini yuborasiz, xizmat esa shu prefiks bilan boshlanadigan xeshlar ro'yxatini qaytaradi. Qolgan solishtirish sizning serveringizda bajariladi, ya'ni parol hech qachon tashqariga chiqmaydi. Quyida PHP'da oddiy misol keltirilgan:

function parol_sizganmi(string $parol): bool {
    $sha1 = strtoupper(sha1($parol));
    $prefiks = substr($sha1, 0, 5);
    $qoldiq = substr($sha1, 5);
    $javob = @file_get_contents('https://api.pwnedpasswords.com/range/' . $prefiks);
    if ($javob === false) {
        return false; // xizmat javob bermasa, ro'yxatdan o'tishni to'xtatmaymiz
    }
    foreach (explode("\n", $javob) as $qator) {
        [$xesh] = explode(':', trim($qator));
        if ($xesh === $qoldiq) {
            return true;
        }
    }
    return false;
}

Agar funksiya true qaytarsa, foydalanuvchiga "Bu parol ilgari sizib chiqqan ro'yxatlarda uchraydi, boshqasini tanlang" degan tushunarli xabar ko'rsating. Xizmat vaqtincha ishlamay qolsa, ro'yxatdan o'tish jarayoni to'xtab qolmasligi kerak, shuning uchun yuqoridagi kodda xatolik holatida tekshiruv o'tkazib yuboriladi.

Parolni serverda to'g'ri saqlash

Hatto eng yaxshi siyosat ham parollar bazada ochiq matn yoki oddiy MD5 ko'rinishida saqlansa, hech narsaga arzimaydi. Baza qandaydir yo'l bilan sizib chiqsa, hujumchi MD5 yoki SHA-1 xeshlarini zamonaviy videokartada juda tez tiklay oladi. Buning o'rniga maxsus sekin algoritmlardan foydalaning: bcrypt yoki Argon2id. PHP'da buning uchun tayyor funksiyalar bor va ular tuzni (salt) avtomatik qo'shadi:

// Ro'yxatdan o'tishda
$xesh = password_hash($parol, PASSWORD_DEFAULT);

// Kirishda
if (password_verify($kiritilgan, $xesh)) {
    if (password_needs_rehash($xesh, PASSWORD_DEFAULT)) {
        $yangi = password_hash($kiritilgan, PASSWORD_DEFAULT);
        // $yangi ni bazaga yozib qo'ying
    }
    // foydalanuvchini tizimga kiritish
}

password_needs_rehash funksiyasi muhim: kelajakda PHP standart algoritmni kuchaytirsa yoki siz xarajat parametrini oshirsangiz, eski xeshlar foydalanuvchi navbatdagi marta kirganda jimgina yangilanadi. Bazadagi parol ustuni uchun kamida VARCHAR(255) ajrating, chunki xesh uzunligi algoritmga qarab o'zgarishi mumkin.

Kirish urinishlarini cheklash

Parol qanchalik kuchli bo'lmasin, cheksiz urinishga ruxsat berilsa, botlar keng tarqalgan parollarni bitta-bitta sinab chiqadi. Shuning uchun bir hisob va bir IP manzil uchun ketma-ket muvaffaqiyatsiz urinishlar sonini hisoblab boring. Masalan, beshta xatodan keyin kirishni bir necha daqiqaga sekinlashtirish yoki captcha ko'rsatish mumkin. Hisobni butunlay qulflab qo'yishdan ehtiyot bo'ling: bu holda yomon niyatli odam boshqalarning hisobini ataylab bloklab qo'yishi mumkin. Xato xabari ham neytral bo'lishi kerak: "Login yoki parol noto'g'ri" deb yozing, qaysi biri xato ekanini aytmang.

Misol: Toshkentdagi onlayn do'kon

Tasavvur qiling, Chilonzordagi maishiy texnika do'koni misol.uz saytida xaridorlar uchun kabinet ochdi. Ilgari ro'yxatdan o'tish formasi "kamida 6 belgi, bitta raqam" talab qilardi va parollar MD5 bilan saqlanardi. Yangi siyosatda minimal uzunlik 10 belgiga ko'tarildi, maksimal cheklov 128 belgi qilindi, sizgan parollar tekshiruvi qo'shildi va barcha yangi parollar password_hash bilan saqlana boshladi. Eski MD5 xeshlar uchun o'tish davri qilindi: foydalanuvchi to'g'ri parol bilan kirganda, uning paroli darhol yangi formatda qayta xeshlanib, eski qiymat o'chirildi.

Do'kon egasi, shuningdek, administrator panelini alohida himoya qildi: xodimlar uchun ikki bosqichli tasdiqlash majburiy qilindi, chunki aynan shu hisoblar buyurtmalar va mijozlar ma'lumotlariga to'liq kirish huquqiga ega. Saytning o'zi HTTPS orqali ishlaydi, shuning uchun parol tarmoq bo'ylab shifrlangan holda uzatiladi. sayt.uz xostingida Let's Encrypt sertifikati bepul o'rnatiladi va avtomatik yangilanadi, bu esa login formasini himoyalashning birinchi va majburiy shartidir.

Parolni tiklash jarayonini unutmang

Ko'pincha hujumchilar parolni emas, balki parolni tiklash funksiyasini nishonga oladi. Tiklash havolasidagi token tasodifiy, uzun va bir martalik bo'lishi, qisqa muddatdan keyin (masalan, bir soatdan so'ng) bekor qilinishi kerak. PHP'da bunday token uchun bin2hex(random_bytes(32)) yetarli, bazada esa tokenning o'zini emas, uning xeshini saqlash tavsiya etiladi. Parol muvaffaqiyatli almashtirilgach, foydalanuvchining boshqa barcha faol seanslarini yopish va unga elektron pochta orqali xabar yuborish foydali: agar o'zgarishni u qilmagan bo'lsa, darhol bilib oladi.

O'xshash maqolalar

🚫 IP manzil qora ro'yxatda: Spamhaus'dan qanday chiqish mumkin 🔐 Admin panelni yashirish va himoyalash: ko'p qatlamli yondashuv 🛡️ wp-login.php'ni parol tanlash (brute-force) hujumlaridan himoyalash 🚫 xmlrpc.php: o'chirish kerakmi va buni qanday xavfsiz qilish mumkin
🌐 Til
🇺🇿 O'zbek ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English