RDAP: WHOIS o'rnini egallagan yangi protokol va undan qanday foydalanish

Uzoq yillar davomida domen kimga tegishli, qachon ro'yxatdan o'tgan va qachon tugashini bilish uchun WHOIS xizmatidan foydalanilgan. Bu protokol internetning ilk davrida yaratilgan va o'sha davr talablariga javob bergan, lekin bugungi kunda uning kamchiliklari tobora ko'proq sezila boshladi. Uning o'rniga RDAP (Registration Data Access Protocol) degan yangi protokol joriy qilindi va xalqaro gTLD zonalarida u endi asosiy manba hisoblanadi. Ushbu maqolada RDAP nima ekanini, WHOIS'dan nimasi bilan farq qilishini va uni amalda qanday ishlatish mumkinligini ko'rib chiqamiz.

WHOIS nima uchun eskirdi

Klassik WHOIS 43-port orqali ishlaydigan juda oddiy protokol: mijoz domen nomini yuboradi, server esa oddiy matn qaytaradi. Muammo shundaki, bu matnning yagona standart formati yo'q. Har bir reyestr va har bir xizmat ko'rsatuvchi maydonlarni o'zicha nomlaydi, sanalarni turlicha yozadi va ma'lumotlarni turli tartibda chiqaradi. Natijada WHOIS javobini dastur orqali ishonchli o'qish uchun har bir zona uchun alohida tahlilchi yozishga to'g'ri kelardi.

Bundan tashqari, WHOIS shifrlashsiz ishlaydi, foydalanuvchini aniqlash va kirish huquqlarini ajratish imkoniyatiga ega emas, lotin bo'lmagan harflarni qo'llab-quvvatlashi ham cheklangan. Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish talablari kuchaygach, qaysi maydonni kimga ko'rsatish kerakligini boshqarish zarurati paydo bo'ldi, WHOIS esa bunga moslashtirilmagan edi.

RDAP qanday ishlaydi

RDAP IETF tomonidan bir qator RFC hujjatlarida standartlashtirilgan va oddiy veb texnologiyalariga asoslanadi. So'rov HTTPS orqali odatiy URL ko'rinishida yuboriladi, javob esa qat'iy belgilangan tuzilishdagi JSON formatida qaytadi. Ya'ni domen holati, NS serverlar, ro'yxatdan o'tgan va tugash sanalari har doim bir xil nomdagi maydonlarda bo'ladi va ularni har qanday dasturlash tilida osongina o'qish mumkin.

# eski usul: matnli WHOIS (43-port)
whois example.com

# yangi usul: RDAP (HTTPS + JSON)
curl -sL https://rdap.org/domain/example.com | jq .

RDAP'ning yana bir muhim qismi bu bootstrap mexanizmi. Har bir zona uchun RDAP server manzili IANA e'lon qiladigan umumiy ro'yxatda saqlanadi, shuning uchun mijoz qaysi serverga murojaat qilishni o'zi aniqlay oladi. rdap.org kabi xizmatlar aynan shu ro'yxat asosida so'rovni kerakli serverga yo'naltiradi. Ro'yxatni to'g'ridan-to'g'ri o'qib, kerakli zona uchun server manzilini topish ham mumkin.

# .com zonasining RDAP serverini IANA ro'yxatidan topish
curl -s https://data.iana.org/rdap/dns.json \
  | jq -r '.services[] | select(.[0] | index("com")) | .[1][0]'

# biror zona ro'yxatda bormi (bo'sh javob = RDAP e'lon qilinmagan)
curl -s https://data.iana.org/rdap/dns.json \
  | jq -r '.services[] | select(.[0] | index("uz")) | .[1][0]'

WHOIS va RDAP taqqoslash

JSON javobdan kerakli ma'lumotni olish

RDAP javobi to'liq ko'rinishda ancha uzun bo'lishi mumkin, lekin jq yordamida undan faqat kerakli maydonlarni ajratib olish oson. Quyidagi buyruq domen holatini, NS serverlar ro'yxatini va ro'yxatdan o'tkazish, oxirgi o'zgarish va tugash kabi hodisalar sanasini chiqaradi.

# holat, NS serverlar va muhim sanalar
curl -sL https://rdap.org/domain/example.com \
  | jq '{status, ns: [.nameservers[].ldhName], events: [.events[] | {eventAction, eventDate}]}'

Amaliy misol: Toshkentdagi kichik veb-studiya o'nlab mijozlarining saytlarini qo'llab-quvvatlaydi va har oy qaysi domenning muddati yaqinlashayotganini qo'lda tekshirib chiqar edi. WHOIS javoblari har xil formatda bo'lgani uchun bu ishni avtomatlashtirish qiyin edi. RDAP'ga o'tgach, studiya bitta oddiy skript bilan barcha xalqaro domenlarning tugash sanasini bir xil ko'rinishda oladi va muddati yaqin bo'lganlarini mijozga oldindan eslatadi.

#!/bin/sh
# mijoz domenlarining tugash sanasini chiqarish
for d in example.com example.net; do
  exp=$(curl -sL "https://rdap.org/domain/$d" \
    | jq -r '.events[] | select(.eventAction=="expiration") | .eventDate')
  echo "$d  $exp"
done

Shaxsiy ma'lumotlar va yashirilgan maydonlar

RDAP javobida domen egasining ismi, manzili yoki telefoni ko'pincha ko'rinmaydi. Bu xato emas: shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish qoidalari tufayli ko'plab reyestrlar va xizmat ko'rsatuvchilar bunday maydonlarni ommaviy javobdan olib tashlaydi yoki yashirilgan deb belgilaydi. RDAP protokoli turli foydalanuvchilarga turli hajmdagi ma'lumot berish imkonini beradi, lekin to'liq ma'lumotga kirish odatda faqat qonuniy asos bo'lgan holatlarda va alohida tartibda beriladi.

Domen egasi uchun bu yaxshi xabar, chunki shaxsiy telefon va pochta manzili spamchilar va firibgarlar qo'liga kamroq tushadi. sayt.uz kabinetida o'z domeningiz ma'lumotlarini ko'rish va WHOIS ma'lumotlarini yashirish sozlamasini boshqarish mumkin. Egalikni isbotlash kerak bo'lgan hollarda esa ommaviy RDAP javobiga emas, kabinetdagi rasmiy ma'lumotlarga tayanish to'g'riroq.

Milliy zonalar va .uz bo'yicha holat

RDAP'ga o'tish majburiyati asosan ICANN bilan shartnoma asosida ishlaydigan xalqaro gTLD zonalariga tegishli, ularda 2025-yil boshidan RDAP asosiy manba bo'ldi. Milliy zonalar esa o'z siyosatini mustaqil belgilaydi, shuning uchun ayrimlarida RDAP allaqachon ishlaydi, boshqalarida hali ham faqat klassik WHOIS mavjud. .uz zonasi uchun RDAP server IANA ro'yxatida e'lon qilingan, ya'ni yuqoridagi ikkinchi buyruq .uz uchun bo'sh javob emas, server manzilini qaytaradi. Demak, .uz domenlari ma'lumotlarini ham xalqaro domenlar kabi bir xil usulda so'rash mumkin.

curl -sL https://rdap.org/domain/example.uz | jq '{status, events}'

# HTTP holat kodini ko'rish (404 = domen topilmadi)
curl -sL -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://rdap.org/domain/example.uz

Agar so'ralgan domen ro'yxatdan o'tmagan bo'lsa, RDAP server odatda 404 holat kodini qaytaradi, shuning uchun bu buyruq nomning bandligini tezkor tekshirish uchun ham qo'l keladi. Lekin domen sotib olishdan oldin yakuniy tekshiruvni baribir xizmat ko'rsatuvchining qidiruv sahifasida qilgan ma'qul. Boshqa milliy zonalar uchun ham avval IANA ro'yxatini ko'ring: zona ro'yxatda bo'lmasa, uning ma'lumotlarini zonaning WHOIS xizmati orqali yoki domen xizmat ko'rsatuvchisi kabineti orqali ko'rish kerak bo'ladi.