RDAP: WHOIS ўрнини эгаллаган янги протокол ва ундан қандай фойдаланиш

Узоқ йиллар давомида домен кимга тегишли, қачон рўйхатдан ўтган ва қачон тугашини билиш учун WHOIS хизматидан фойдаланилган. Бу протокол интернетнинг илк даврида яратилган ва ўша давр талабларига жавоб берган, лекин бугунги кунда унинг камчиликлари тобора кўпроқ сезила бошлади. Унинг ўрнига RDAP (Registration Data Access Protocol) деган янги протокол жорий қилинди ва халқаро gTLD зоналарида у энди асосий манба ҳисобланади. Ушбу мақолада RDAP нима эканини, WHOIS'дан нимаси билан фарқ қилишини ва уни амалда қандай ишлатиш мумкинлигини кўриб чиқамиз.

WHOIS нима учун эскирди

Классик WHOIS 43-порт орқали ишлайдиган жуда оддий протокол: мижоз домен номини юборади, сервер эса оддий матн қайтаради. Муаммо шундаки, бу матннинг ягона стандарт формати йўқ. Ҳар бир реестр ва ҳар бир хизмат кўрсатувчи майдонларни ўзича номлайди, саналарни турлича ёзади ва маълумотларни турли тартибда чиқаради. Натижада WHOIS жавобини дастур орқали ишончли ўқиш учун ҳар бир зона учун алоҳида таҳлилчи ёзишга тўғри келарди.

Бундан ташқари, WHOIS шифрлашсиз ишлайди, фойдаланувчини аниқлаш ва кириш ҳуқуқларини ажратиш имкониятига эга эмас, лотин бўлмаган ҳарфларни қўллаб-қувватлаши ҳам чекланган. Шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш талаблари кучайгач, қайси майдонни кимга кўрсатиш кераклигини бошқариш зарурати пайдо бўлди, WHOIS эса бунга мослаштирилмаган эди.

RDAP қандай ишлайди

RDAP IETF томонидан бир қатор RFC ҳужжатларида стандартлаштирилган ва оддий веб технологияларига асосланади. Сўров HTTPS орқали одатий URL кўринишида юборилади, жавоб эса қатъий белгиланган тузилишдаги JSON форматида қайтади. Яъни домен ҳолати, NS серверлар, рўйхатдан ўтган ва тугаш саналари ҳар доим бир хил номдаги майдонларда бўлади ва уларни ҳар қандай дастурлаш тилида осонгина ўқиш мумкин.

# эски усул: матнли WHOIS (43-порт)
whois example.com

# янги усул: RDAP (HTTPS + JSON)
curl -sL https://rdap.org/domain/example.com | jq .

RDAP'нинг яна бир муҳим қисми бу bootstrap механизми. Ҳар бир зона учун RDAP сервер манзили IANA эълон қиладиган умумий рўйхатда сақланади, шунинг учун мижоз қайси серверга мурожаат қилишни ўзи аниқлай олади. rdap.org каби хизматлар айнан шу рўйхат асосида сўровни керакли серверга йўналтиради. Рўйхатни тўғридан-тўғри ўқиб, керакли зона учун сервер манзилини топиш ҳам мумкин.

# .com зонасининг RDAP серверини IANA рўйхатидан топиш
curl -s https://data.iana.org/rdap/dns.json \
  | jq -r '.services[] | select(.[0] | index("com")) | .[1][0]'

# бирор зона рўйхатда борми (бўш жавоб = RDAP эълон қилинмаган)
curl -s https://data.iana.org/rdap/dns.json \
  | jq -r '.services[] | select(.[0] | index("uz")) | .[1][0]'

WHOIS ва RDAP таққослаш

Жиҳат	WHOIS	RDAP
Транспорт	43-порт, шифрланмаган	HTTPS, шифрланган
Жавоб формати	эркин матн, зонага қараб турлича	стандарт JSON
Сервер топиш	қўлда ёки тайёр рўйхатлар	IANA bootstrap рўйхати
Кириш ҳуқуқлари	ҳамма учун бир хил	турли даражадаги киришни қўллаб-қувватлайди
Халқаро белгилар	чекланган	тўлиқ қўллаб-қувватланади

JSON жавобдан керакли маълумотни олиш

RDAP жавоби тўлиқ кўринишда анча узун бўлиши мумкин, лекин jq ёрдамида ундан фақат керакли майдонларни ажратиб олиш осон. Қуйидаги буйруқ домен ҳолатини, NS серверлар рўйхатини ва рўйхатдан ўтказиш, охирги ўзгариш ва тугаш каби ҳодисалар санасини чиқаради.

# ҳолат, NS серверлар ва муҳим саналар
curl -sL https://rdap.org/domain/example.com \
  | jq '{status, ns: [.nameservers[].ldhName], events: [.events[] | {eventAction, eventDate}]}'

Амалий мисол: Тошкентдаги кичик веб-студия ўнлаб мижозларининг сайтларини қўллаб-қувватлайди ва ҳар ой қайси доменнинг муддати яқинлашаётганини қўлда текшириб чиқар эди. WHOIS жавоблари ҳар хил форматда бўлгани учун бу ишни автоматлаштириш қийин эди. RDAP'га ўтгач, студия битта оддий скрипт билан барча халқаро доменларнинг тугаш санасини бир хил кўринишда олади ва муддати яқин бўлганларини мижозга олдиндан эслатади.

#!/bin/sh
# мижоз доменларининг тугаш санасини чиқариш
for d in example.com example.net; do
  exp=$(curl -sL "https://rdap.org/domain/$d" \
    | jq -r '.events[] | select(.eventAction=="expiration") | .eventDate')
  echo "$d  $exp"
done

Шахсий маълумотлар ва яширилган майдонлар

RDAP жавобида домен эгасининг исми, манзили ёки телефони кўпинча кўринмайди. Бу хато эмас: шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш қоидалари туфайли кўплаб реестрлар ва хизмат кўрсатувчилар бундай майдонларни оммавий жавобдан олиб ташлайди ёки яширилган деб белгилайди. RDAP протоколи турли фойдаланувчиларга турли ҳажмдаги маълумот бериш имконини беради, лекин тўлиқ маълумотга кириш одатда фақат қонуний асос бўлган ҳолатларда ва алоҳида тартибда берилади.

Домен эгаси учун бу яхши хабар, чунки шахсий телефон ва почта манзили спамчилар ва фирибгарлар қўлига камроқ тушади. sayt.uz кабинетида ўз доменингиз маълумотларини кўриш ва WHOIS маълумотларини яшириш созламасини бошқариш мумкин. Эгаликни исботлаш керак бўлган ҳолларда эса оммавий RDAP жавобига эмас, кабинетдаги расмий маълумотларга таяниш тўғрироқ.

Миллий зоналар ва .uz бўйича ҳолат

RDAP'га ўтиш мажбурияти асосан ICANN билан шартнома асосида ишлайдиган халқаро gTLD зоналарига тегишли, уларда 2025-йил бошидан RDAP асосий манба бўлди. Миллий зоналар эса ўз сиёсатини мустақил белгилайди, шунинг учун айримларида RDAP аллақачон ишлайди, бошқаларида ҳали ҳам фақат классик WHOIS мавжуд. .uz зонаси учун RDAP сервер IANA рўйхатида эълон қилинган, яъни юқоридаги иккинчи буйруқ .uz учун бўш жавоб эмас, сервер манзилини қайтаради. Демак, .uz доменлари маълумотларини ҳам халқаро доменлар каби бир хил усулда сўраш мумкин.

curl -sL https://rdap.org/domain/example.uz | jq '{status, events}'

# HTTP ҳолат кодини кўриш (404 = домен топилмади)
curl -sL -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://rdap.org/domain/example.uz

Агар сўралган домен рўйхатдан ўтмаган бўлса, RDAP сервер одатда 404 ҳолат кодини қайтаради, шунинг учун бу буйруқ номнинг бандлигини тезкор текшириш учун ҳам қўл келади. Лекин домен сотиб олишдан олдин якуний текширувни барибир хизмат кўрсатувчининг қидирув саҳифасида қилган маъқул. Бошқа миллий зоналар учун ҳам аввал IANA рўйхатини кўринг: зона рўйхатда бўлмаса, унинг маълумотларини зонанинг WHOIS хизмати орқали ёки домен хизмат кўрсатувчиси кабинети орқали кўриш керак бўлади.