🤝
blog.cat.ssl

mTLS: API'ni ikki tomonlama sertifikat bilan himoyalash

20.11.2026
← Barcha maqolalar

Oddiy HTTPS ulanishida faqat server o'zini isbotlaydi: brauzer sertifikatni tekshiradi va haqiqatan ham kerakli saytga ulanganiga ishonch hosil qiladi. Mijoz esa anonim qoladi, uni keyinroq login, parol yoki API kaliti orqali aniqlashadi. mTLS (mutual TLS, ikki tomonlama TLS) bu sxemani kengaytiradi: ulanish paytida mijoz ham o'z sertifikatini ko'rsatadi, server esa uni tekshiradi. Sertifikati bo'lmagan yoki noto'g'ri sertifikatli mijoz ilovangizgacha umuman yetib bormaydi.

API kaliti yetarli emasmi?

Ko'p API'lar so'rov sarlavhasidagi maxfiy kalit bilan himoyalanadi va bu ko'pincha yetarli bo'ladi. Lekin kalit oddiy matn qatori: u konfiguratsiya faylida, loglarda yoki xodimning kompyuteridagi skriptda qolib ketishi mumkin. Kim uni nusxalasa, dunyoning istalgan joyidan sizning API'ingizga so'rov yubora oladi. Bundan tashqari, kalit tekshiruvi ilova darajasida bo'ladi, ya'ni har qanday kimsa sizning serveringiz bilan TLS ulanishini o'rnatib, so'rovni ilovaga yetkaza oladi.

mTLS'da esa himoya bir qadam oldinroq, TLS qo'l siqishuvi bosqichida ishlaydi. Mijozning maxfiy kaliti hech qachon tarmoq orqali uzatilmaydi, u faqat imzo qo'yish uchun ishlatiladi. Ko'p jiddiy integratsiyalarda ikkalasi birga qo'llanadi: mTLS kanalning o'zini cheklaydi, API kaliti yoki token esa aniq huquqlarni belgilaydi.

Qaysi holatlarda mTLS kerak bo'ladi

mTLS odatda ochiq foydalanuvchilar uchun emas, balki oldindan ma'lum, soni cheklangan mijozlar uchun qo'llanadi. Tipik misollar quyidagilar:

Oddiy veb-sayt tashrifchilari uchun mTLS noqulay, chunki har bir foydalanuvchiga sertifikat o'rnatib berish kerak bo'ladi. Shuning uchun ommaviy saytlarda u deyarli ishlatilmaydi.

Misol: Samarqanddagi ulgurji kompaniya va omborchi hamkor

Faraz qilaylik, Samarqanddagi ulgurji savdo kompaniyasining api.example.uz manzilida buyurtmalar API'si bor. Toshkentdagi hamkor ombor har o'n daqiqada yangi buyurtmalarni olib, jo'natilgan tovarlar haqida ma'lumot qaytaradi. Kompaniya bu API'ga faqat shu hamkorning serveri kira olishini xohlaydi. IP manzil bo'yicha cheklash bir variant, lekin hamkor provayderini almashtirsa yoki zaxira kanalga o'tsa, u buziladi. mTLS esa IP'ga bog'lanmaydi: sertifikat qayerdan kelmasin, faqat u bo'lsa ulanish o'tadi.

Kompaniya o'zining ichki sertifikat markazini (CA) yaratadi, hamkor uchun mijoz sertifikati chiqaradi va uni xavfsiz kanal orqali topshiradi. Nginx esa faqat shu CA imzolagan sertifikatlarni qabul qiladigan qilib sozlanadi. Keyinchalik ikkinchi hamkor qo'shilsa, unga ham alohida sertifikat chiqariladi va kerak bo'lsa birinchisiga tegmasdan bekor qilinadi.

Ichki CA va mijoz sertifikatini yaratish

Mijoz sertifikatlari uchun ommaviy sertifikat markazlaridan foydalanish shart emas va odatda maqsadga ham mos emas. Ommaviy CA istalgan odamga sertifikat beradi, sizga esa faqat siz chiqargan sertifikatlarga ishonadigan yopiq tizim kerak. Quyidagi buyruqlar VPS'da ichki CA va bitta hamkor sertifikatini yaratadi:

mkdir -p /etc/nginx/mtls && cd /etc/nginx/mtls

# 1. Ichki CA (sertifikat markazi)
openssl req -x509 -newkey rsa:4096 -sha256 -days 3650 -nodes \
  -keyout ca.key -out ca.crt -subj "/CN=Example API CA"

# 2. Hamkor uchun kalit va so'rov
openssl req -newkey rsa:2048 -nodes \
  -keyout partner.key -out partner.csr -subj "/CN=ombor-hamkor"

# 3. Faqat mijoz autentifikatsiyasi uchun imzolash
printf "extendedKeyUsage=clientAuth\n" > client.ext
openssl x509 -req -in partner.csr -CA ca.crt -CAkey ca.key -CAcreateserial \
  -out partner.crt -days 365 -sha256 -extfile client.ext

ca.key faylini juda ehtiyot qilib saqlang: kim unga ega bo'lsa, o'zi uchun yangi sertifikat chiqara oladi. Yaxshi amaliyot uni API serverida emas, alohida xavfsiz joyda saqlashdir, serverga esa faqat ochiq ca.crt qo'yiladi. Hamkorga partner.crt va partner.key beriladi, buning uchun elektron pochta emas, shifrlangan arxiv yoki boshqa ishonchli kanal tanlang.

Nginx'da mTLS'ni yoqish

Server sertifikati odatdagidek qoladi, masalan bepul Let's Encrypt. Unga qo'shimcha ravishda mijoz sertifikatlarini tekshirish uchun CA fayli ko'rsatiladi va ssl_verify_client on yoqiladi:

server {
    listen 443 ssl;
    server_name api.example.uz;

    ssl_certificate     /etc/letsencrypt/live/api.example.uz/fullchain.pem;
    ssl_certificate_key /etc/letsencrypt/live/api.example.uz/privkey.pem;

    ssl_client_certificate /etc/nginx/mtls/ca.crt;
    ssl_verify_client on;
    ssl_verify_depth 2;

    location / {
        proxy_set_header X-Client-DN     $ssl_client_s_dn;
        proxy_set_header X-Client-Verify $ssl_client_verify;
        proxy_pass http://127.0.0.1:8000;
    }
}

Bu yerda Nginx tekshiruvdan o'tgan mijozning nomini (DN) sarlavha orqali ilovaga uzatadi, ilova esa uni loglash yoki huquqlarni aniqlash uchun ishlatishi mumkin. proxy_set_header mijozdan kelgan shu nomdagi sarlavhalarni qayta yozadi, lekin ilova portining tashqaridan to'g'ridan-to'g'ri ochiq emasligiga ishonch hosil qiling, aks holda sarlavhani soxtalashtirish mumkin bo'ladi. Sozlamani nginx -t bilan tekshirib, systemctl reload nginx bilan qo'llang.

Tekshirish va sertifikatni bekor qilish

Hamkor serverida ulanish curl bilan quyidagicha sinab ko'riladi:

curl --cert partner.crt --key partner.key https://api.example.uz/v1/orders

Sertifikatsiz urinishda Nginx 400 xatosini va "No required SSL certificate was sent" xabarini qaytaradi, bu sozlama ishlayotganini bildiradi. Agar hamkor bilan shartnoma tugasa yoki kalit sizib chiqqan deb gumon qilinsa, sertifikatni bekor qilish kerak. Buning uchun bekor qilingan sertifikatlar ro'yxati (CRL) tuziladi va Nginx'ga ssl_crl direktivasi bilan ko'rsatiladi. CRL'ni openssl ca vositasi bilan yaratish uchun avval uning konfiguratsiyasi va indeks fayli sozlangan bo'lishi kerak, shundan keyin buyruq quyidagicha bo'ladi:

openssl ca -gencrl -keyfile ca.key -cert ca.crt -out ca.crl

Kichik loyihalarda soddaroq yo'l ham bor: sertifikatlarni qisqa muddatga, masalan 90 kunga chiqarish va muddati tugaganda yangilamaslik. Har holda sertifikatlar muddatini kalendarga yozib qo'ying, aks holda bir kuni ertalab integratsiya to'satdan to'xtab qoladi.

Hostingda bu mumkinmi

mTLS veb-server darajasidagi sozlamani talab qiladi, oddiy shared hostingda esa bu sozlamalar umumiy bo'lib, mijoz ularni o'zgartira olmaydi. Shuning uchun mTLS bilan himoyalangan API uchun odatda VPS tanlanadi. sayt.uz'da VPS'ni kabinetdan buyurtma qilib, unga Nginx va yuqoridagi sozlamani o'rnatishingiz mumkin, server sertifikati uchun esa Let's Encrypt yetarli. Agar loyihangiz uchun qaysi variant to'g'ri kelishini aniqlay olmasangiz, sayt.uz kabinetidan texnik yordamga yozib maslahat oling.

O'xshash maqolalar

📧 mail.domen.uz uchun SSL: Outlook sertifikat ogohlantirishini qanday yo'qotish ⏳ Let's Encrypt limitlari: "too many certificates" xatosi va uni hal qilish 📜 Certificate Transparency: SSL sertifikatlarning ochiq jurnali qanday ishlaydi 🏢 Ichki (intranet) saytlar uchun SSL: ofis tizimlarini qanday himoyalash
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek ✓ 🇺🇿 Özbek (yangi) 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English