Bir necha yil oldin internetdagi ishonch tizimi bitta zaif nuqtaga ega edi: dunyodagi yuzlab sertifikat markazlaridan istalgani istalgan domen uchun sertifikat bera olardi va buni hech kim darhol bilmasdi. Agar markazlardan biri buzilsa yoki xato qilsa, hujumchi mashhur sayt nomiga soxta sertifikat olib, foydalanuvchilarni aldashi mumkin edi. Tarixda bunday hodisalar haqiqatan ham bo'lgan. Certificate Transparency, qisqacha CT, aynan shu muammoni hal qilish uchun yaratilgan va bugun har bir ochiq SSL sertifikat shu tizimdan o'tadi.
Ochiq jurnal g'oyasi
CT'ning asosiy g'oyasi oddiy: sertifikat markazi bergan har bir sertifikat hamma ko'ra oladigan ochiq jurnalga yozilishi shart. Bu jurnallar CT log deb ataladi va ularni turli kompaniyalar va tashkilotlar yuritadi. Jurnalga faqat yozuv qo'shish mumkin, avvalgi yozuvni o'chirib yoki o'zgartirib bo'lmaydi. Buning uchun Merkle daraxti deb ataladigan kriptografik tuzilma ishlatiladi: agar kimdir eski yozuvni yashirincha o'zgartirsa, jurnalning matematik "barmoq izi" mos kelmay qoladi va buni kuzatuvchilar sezib qoladi.
Natijada sertifikat berish yashirin jarayon bo'lmay qoladi. Agar biror markaz sizning domeningiz uchun siz so'ramagan sertifikat bersa, u albatta ochiq jurnalda paydo bo'ladi. Siz yoki sizning monitoring xizmatingiz buni ko'rib, darhol choralar ko'rishingiz mumkin. Tizim hujumni texnik jihatdan to'xtatmaydi, lekin uni sir saqlab bo'lmaydigan qiladi, bu esa markazlarni ancha ehtiyotkor bo'lishga majbur qiladi.
SCT: sertifikat jurnalga yozilganining isboti
Sertifikat markazi sertifikatni jurnalga yuborganda, jurnal unga SCT (Signed Certificate Timestamp) qaytaradi. Bu imzolangan vaqt belgisi bo'lib, "biz bu sertifikatni qabul qildik va belgilangan muddat ichida jurnalga qo'shamiz" degan va'dani bildiradi. Odatda SCT'lar sertifikatning o'ziga maxsus kengaytma sifatida joylanadi, shuning uchun sayt egasidan qo'shimcha sozlash talab qilinmaydi.
Brauzerlar SCT'larni tekshiradi. Chrome va Safari kabi brauzerlar sertifikatda yetarli miqdorda ishonchli jurnallarning SCT'lari bo'lmasa, uni qabul qilmaydi va foydalanuvchiga xato ko'rsatadi. Aniq talablar, ya'ni qancha va qaysi jurnallardan SCT kerakligi, har bir brauzerning CT siyosatida belgilanadi va vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Oddiy sayt egasi uchun bu talablarni sertifikat markazi bajaradi.
O'z sertifikatingizda SCT'lar borligini OpenSSL bilan ko'rish mumkin:
echo | openssl s_client -connect example.uz:443 -servername example.uz 2>/dev/null \
| openssl x509 -noout -text | grep -A 12 "CT Precertificate SCTs"
Natijada bir nechta "Signed Certificate Timestamp" bloklari, jurnal identifikatori va vaqt belgisi ko'rinadi. Bu sizning sertifikatingiz ochiq jurnallarga yozilganini bildiradi.
Jurnaldagi yozuvlarni qanday ko'rish mumkin
CT jurnallari ochiq bo'lgani uchun ularni qidiradigan bepul xizmatlar mavjud. Eng mashhuri crt.sh bo'lib, u bir nechta jurnallardagi yozuvlarni bitta qidiruv tizimiga yig'adi. Domen nomini kiritsangiz, unga va uning subdomenlariga berilgan barcha sertifikatlar ro'yxatini, ularni bergan markazni va amal qilish muddatini ko'rasiz. Buyruqlar qatoridan ham so'rov yuborish mumkin:
curl -s "https://crt.sh/?q=example.uz&output=json" \
| jq -r '.[] | "\(.not_before) \(.issuer_name) \(.name_value)"' \
| sort -u | tail -20
Bu buyruq example.uz uchun berilgan sertifikatlarning so'nggi yozuvlarini sana, beruvchi markaz va domen nomi bilan chiqaradi. Buning uchun tizimda jq o'rnatilgan bo'lishi kerak. crt.sh ommaviy bepul xizmat bo'lgani sababli ba'zan sekin ishlaydi yoki vaqtincha javob bermaydi, buni hisobga oling.
Amaliy misol: internet-do'kon o'z domenini kuzatadi
Tasavvur qiling, Toshkentdagi maishiy texnika sotadigan internet-do'kon misol.uz domenida ishlaydi va to'lov sahifasi ham shu yerda. Do'kon egasi oyda bir marta crt.sh'da o'z domenini tekshirib turadi. Bir kuni u ro'yxatda o'zi tanimaydigan markaz tomonidan berilgan sertifikatni ko'radi. Tekshirib ko'rganda ma'lum bo'ladiki, uni dasturchi test serveri uchun boshqa xizmat orqali olgan ekan. Bu safar hammasi zararsiz bo'lib chiqdi, lekin agar sertifikatni begona odam olgan bo'lsa, do'kon egasi buni birinchilardan bilgan bo'lardi.
Bunday holatda nima qilish kerakligi ham aniq: sertifikatni bergan markazga murojaat qilib, uni bekor qilishni so'rash, domen boshqaruv kabinetidagi parollarni almashtirish va DNS yozuvlarida begona o'zgarishlar yo'qligini tekshirish kerak. Domeningiz sayt.uz kabinetida bo'lsa, DNS yozuvlari va NS sozlamalarini shu yerning o'zida ko'zdan kechirishingiz mumkin.
CAA yozuvi bilan birga ishlatish
CT xatoni keyin aniqlashga yordam beradi, CAA yozuvi esa uni oldindan cheklaydi. CAA bu DNS yozuvi bo'lib, domeningiz uchun qaysi sertifikat markazlari sertifikat bera olishini ko'rsatadi. Qoidalarga ko'ra markazlar sertifikat berishdan oldin bu yozuvni tekshirishi shart. Masalan, faqat Let's Encrypt'ga ruxsat berish uchun quyidagi yozuv qo'shiladi:
misol.uz. 3600 IN CAA 0 issue "letsencrypt.org"
misol.uz. 3600 IN CAA 0 iodef "mailto:admin@misol.uz"
Ikkinchi qator qoidaga zid so'rov kelganda xabar yuboriladigan manzilni bildiradi, lekin hamma markazlar ham bu xabarni yuboravermaydi. CAA va CT birgalikda yaxshi juftlik hosil qiladi: biri ruxsat etilmagan markazni to'xtatadi, ikkinchisi esa nima berilgan bo'lsa, hammasini ko'rinadigan qiladi.
CT monitoringini avtomatlashtirish
Har oy qo'lda tekshirish kichik sayt uchun yetarli bo'lishi mumkin, lekin bir nechta muhim domeningiz bo'lsa, avtomatik kuzatuv qulayroq. Ba'zi xavfsizlik kompaniyalari CT jurnallarini kuzatib, domeningiz uchun yangi sertifikat paydo bo'lganda elektron pochtaga xabar yuboradigan bepul xizmatlar taklif qiladi. O'zingiz ham yuqoridagi crt.sh so'rovini cron orqali kuniga bir marta ishga tushirib, natijani avvalgisi bilan solishtiradigan oddiy skript yozishingiz mumkin.
Shuni ham yodda tutish kerakki, CT jurnallari faqat ochiq brauzerlar ishonadigan sertifikatlarni o'z ichiga oladi. Korxona ichida o'zingiz yaratgan ichki sertifikat markazi bergan sertifikatlar u yerga tushmaydi. Shuningdek, jurnallar ommaviy bo'lgani uchun ularga yozilgan domen va subdomen nomlarini hamma ko'ra oladi. Bu xususiyat ba'zan kutilmagan oqibatlarga olib keladi, shuning uchun ichki tizimlar nomlarini sertifikatga qanday kiritayotganingizni oldindan o'ylab ko'ring.
Sayt egasi uchun nima o'zgaradi
Ko'pchilik sayt egalari uchun CT ko'rinmas tarzda ishlaydi: sertifikat markazi SCT'larni qo'shadi, brauzer ularni tekshiradi va qulf belgisi paydo bo'ladi. Lekin tizimning qiymati shundaki, u sizga o'z domeningiz ustidan nazorat imkonini beradi. Domeningizni CT orqali vaqti-vaqti bilan tekshirish, CAA yozuvini qo'shish va kutilmagan sertifikat topilganda tez harakat qilish sizni boshqa birov sizning nomingizdan ishlayotgan vaziyatdan himoya qiladi.